Multimedia

Kto przegląda

W tej chwili stronę przegląda 0 użytkowników i 12 gości.

Sposób produkcji. Zdobywanie środków do życia. Produkcja a własność

Produkcja

 
 
 
Maurice Cornforth
 
Rozdział III

Sposób produkcji
 
Część I

ZDOBYWANIE ŚRODKÓW DO ŻYCIA
 


Materializm historyczny znajduje klucz do praw
rozwoju społeczeństwa w tym prostym fakcie że
ludzie muszą przede wszystkim jeść, pić, mieszkać, odziewać się, zanim mają możność zajmować się polityką, nauką, sztuką, religią itd." [1]

 
 

Zanim ludzie mogą zająć się czymkolwiek innym, muszą zapewnić sobie środki do życia — jedzenie, ubranie i mieszkanie. Tych środków do życia nie otrzymują oni w darze od przyrody, lecz zdobywają je jednocząc się w celu produkcji oraz wymiany przedmiotów, które wytworzyli. Jedynie zespalając się w celu wytwarzania i wymiany przedmiotów nie­zbędnych do życia, mogą ludzie urzeczywistnić inne cele społeczne.
 

A zatem „...podstawą wszelkiego ustroju społecz­nego jest produkcja, a obok produkcji — wymiana jej wytworów... w każdym występującym w historii społeczeństwie podział produktów, a wraz z nim zróżniczkowanie społeczne na klasy lub stany zależy od tego, co i jak się produkuje i jak się wymienia produkty" [2].
 

Materializm historyczny sprowadza więc zasadniczą przyczynę całego rozwoju społeczeństwa do warun­ków materialnego życia społeczeństwa oraz zmian, które zachodzą w tym życiu materialnym.
 

Sposób, w jaki ludzie wytwarzają i wymieniają środki niezbędne do życia, nosi nazwę sposobu pro­dukcji. .Każdy ustrój społeczny oparty jest na spo­sobie produkcji, który jest w ostatniej instancji czynnikiem decydującym o charakterze całej dzia­łalności społecznej i wszystkich instytucji.
 

PRODUKCJA A WŁASNOŚĆ
 

Zagadnienie sposobu produkcji jest zawsze zagad­nieniem społecznym, ponieważ żaden członek spo­łeczeństwa własną pracą, niezależnie od innych lu­dzi, nie wytwarza tego wszystkiego, co jest mu nie­zbędne do życia. Dobra materialne potrzebne danej wspólnocie są wytwarzane przez wielu członków tej wspólnoty. W ten sposób dokonują oni — jak to określił Marks — „wzajemnej wymiany działalności", wytwarzając produkt społeczny, dzielony następnie między członków wspólnoty.
 

Tak więc analizując istotę sposobu produkcji, mu­simy odróżnić siły społeczne wprawiane w ruch przez ludzi po to, aby wytwarzać produkty — czyli środki materialne, za pomocą których realizuje się pro­dukcję, od wzajemnych stosunków, w jakie wchodzą ludzie przy wytwarzaniu i wymianie produktów.

A zatem rozróżniamy: 1) sity wytwórcze, 2) sto­sunki produkcji. Razem wzięte, siły wytwórcze i sto­sunki produkcji stanowią sposób produkcji. Zmiany, jakie zachodzą w sposobie produkcji, są wywołane przez zmiany zachodzące zarówno w siłach wytwór­czych, jak i w stosunkach produkcji.

 

  1. Co rozumiemy zatem przez siły wytwórcze?

Po to, aby produkować, konieczne są narzędzia produkcji, a więc narzędzia, maszyny, środki tran­sportu itd. Jednakże same narzędzia nic wytworzyć nie mogą. Wytwarzają narzędzia i posługują się ni­mi ludzie. Bez ludzi, którzy potrafią wytworzyć na­rzędzia i posługiwać się nimi, nie może być pro­dukcji.
 

 
A więc siły wytwórcze składają się z a) narzędzi produkcji i b) ludzi, którzy dzięki swemu doświad­czeniu produkcyjnemu i wprawie posługują się tymi narzędziami. Stanowią oni część składową sił wy­twórczych i im bardziej są doświadczeni i czym więcej mają wprawy — tym potężniejsze są siły wytwór­cze. Później nauka staje się jednym z bardzo waż­nych składników sił wytwórczych.
 
 
 

  1. Co rozumiemy przez stosunki produkcji?

Stosunki te są częściowo bezpośrednimi i prosty­mi stosunkami między ludźmi wykonującymi wspól­nie jakieś zadanie produkcyjne.
 

Jednakże gdy ludzie produkują, muszą wchodzić w stosunki nie tylko ze sobą, lecz również ze środ­kami produkcji, którymi się posługują.
 

Środkami produkcji nazywamy nie tylko narzędzia produkcji, lecz również wszystkie te środki, które są niezbędne do wytworzenia gotowego produktu, a więc nie tylko narzędzia (które wchodzą również w skład sił wytwórczych), lecz także ziemię, surowce, budynki, w których prowadzona jest pro­dukcja itd.
 

A zatem w procesie produkcji ludzie muszą ure­gulować wspólnie swój stosunek do środków pro­dukcji. I w ten sposób powstają stosunki własności. W produkcji społecznej środki produkcji stają się własnością różnych ludzi lub grup Stosunki włas­ności określają, kto ma prawo dysponowania różny­mi środkami produkcji oraz produktami wytworzo­nymi za pomocą tych środków produkcji.
 

To uregulowanie stosunku ludzi do środków pro­dukcji, a w konsekwencji ustalenie należnej im części produktu, nie powstaje w wyniku jakiejś świa­domej działalności, nie następuje w wyniku jakiejś wspólnej decyzji, czy też na mocy „umowy społecz­nej". Następuje to w wyniku żywiołowego i nieza­leżnego od świadomości ludzkiej procesu. Ludzie re­gulują swój stosunek do środków produkcji i do dysponowania produktem społecznym w sposób od­powiadający charakterowi sił wytwórczych, gdyż inaczej nie mogliby wytwarzać. I wchodząc w pro­cesie produkcji w takie stosunki, ludzie uświada­miają je sobie jako stosunki własności, które są obowiązujące pod względem społecznym i wiążące pod względem prawnym.
 

Za czasów plemion myśliwskich, z ich bardzo pry­mitywnym sposobem wytwarzania, myśliwi wcho­dzili w proste, bezpośrednie stosunki z innymi my­śliwymi, a ziemia, na której polowali, i upolowane zwierzęta nie były uważane za własność ani jedno­stek, ani grup.
Całe plemię organizowało wyprawy myśliwskie, a zdobycz stanowiła wspólną własność i była dzie­lona między członków plemienia.

Gdy jednak następuje podział pracy, gdy niektórzy ludzie specjalizują się w wytwarzaniu pewnych przedmiotów, a inni — innych, wówczas zaczyna się uważać narzędzia za własność poszczególnych osób, jak i wytworzone przedmioty stają się włas­nością wytwórcy, który sam nimi dysponuje. Z chwi­lą oswojenia dzikich zwierząt stada tych zwierząt stają się własnością poszczególnych rodzin, czy też głowy rodu. W późniejszym stadium rozwoju spo­łeczeństwa również ziemia staje się własnością pry­watną.
 
 
 
Tak więc w wyniku rozwoju sił wytwórczych — gdyż rozwój rolnictwa, rzemiosła itd. jest właśnie rozwojem sił wytwórczych — oraz w wyniku towa­rzyszącego temu rozwojowi podziału pracy środki produkcji stają się stopniowo własnością poszczegól­nych osób lub grup ludzi. Innymi słowy, powstaje własność prywatna.
 

Jak z tego widać, siłą napędową rozwoju społe­czeństwa jest rozwój sił wytwórczych.
 

Stosunki własności są w swej istocie stosunkami społecznymi między ludźmi, stosunkami wynikają­cymi z produkcji. Na pierwszy rzut oka stosunki własności wyglądają tak, jak gdyby były prostymi, bezpośrednimi stosunkami między poszczególnymi właścicielami a ich własnością. Nie jest tak jednak. Robinson Kruzoe nie był na swej wyspie właścicie­lem, lecz po prostu człowiekiem na wyspie. Stosunki własności są stosunkami między ludźmi żyjącymi w społeczeństwie. Są to skomplikowane stosunki między poszczególnymi ludźmi, a nie po prostu sto­sunki między ludźmi a rzeczami. W procesie pro­dukcji ludzie wchodzą ze sobą w stosunki społeczne albo w stosunki produkcji, przez co środki produkcji, którymi się posługują, stają się własnością tej lub innej grupy ludzi, względnie tej lub innej osoby. I to samo dotyczy wytworzonego produktu.
 

A zatem stosunki własności to sposób regulowania wzajemnych stosunków między ludźmi w posługi­waniu się środkami produkcji i dysponowaniu pro­duktem.
 

Gdy mówimy o własności, dajemy po prostu praw­ny wyraz tym wzajemnym stosunkom między człon­kami społeczeństwa. Jako stosunki własności są one uważane za stosunki obligatoryjne, wiążące zarówno społeczeństwo, jak też wszystkich jego członków.
 

A więc możemy określić stosunki produkcji jako wzajemne stosunki, w które wchodzą ludzie w pro­cesie produkcji i których wyrazem są stosunki włas­ności.
 

Stosunki produkcji odpowiadające określonemu szczeblowi rozwoju społeczeństwa stanowią ekono­miczną strukturą społeczeństwa w danym okresie.
 
 
Źródło:
 
 
Maurice Cornforth, Materializm historyczny , wyd. Książka i Wiedza, Warszawa
 
 
1964, str. 49-54
 
Wersja elektroniczna: Władza Rad (www.1917.net.pl), 2012
 
Przypisy:
[1] K. Marks i F. Engels, Dziela wybrane w dwóch tomach, t. II, cyt. wyd., str. 155.
 

[2] Tamże, str. 125.

Społeczność

LENIN