Multimedia

Kto przegląda

W tej chwili stronę przegląda 0 użytkowników i 27 gości.

Podstawowe prawo rozwoju społeczeństwa. Rozwój sił wytwórczych. Nie planowany, żywiołowy rozwój sił wytwórczych

fabryka.PNG

 
Maurice Cornforth
 
Materializm historyczny
Rozdział IV
 

Podstawowe prawo rozwoju społeczeństwa
Część I
ROZWÓJ SIŁ WYTWÓRCZYCH
 
 

Omówiliśmy już sposób produkcji i różne typy stosunków produkcji — ekonomiczną i klasową strukturę społeczeństwa, dzięki którym rozwija się produkcja. Ten rozwój produkcji stanowi podstawę całego rozwoju społeczeństwa ludzkiego.
 
 

Zadaniem naszym jest obecnie zbadanie przyczyn rozwoju ekonomicznego, zbadanie praw rządzących przejściem od jednego szczebla rozwoju do drugiego oraz sił, dzięki którym dokonuje się to przejście.
 
 
 
Siły wytwórcze zmieniają się i rozwijają. Zmie­niają się również i rozwijają stosunki produkcji. Wraz z tymi zmianami powstają i wysuwają się na pierwszy plan nowe klasy. Te zmiany zachodzące 1) w siłach wytwórczych, 2) w stosunkach produkcji i 3) w walce klas — są ze sobą związane i podlegają określonym prawom. Prawa te to podstawowe prawa rozwoju społeczeństwa, dzięki którym dokonuje się historyczny rozwój od jednego sposobu produkcji do drugiego. Najpierw omówimy rozwój sił wytwórczych.
 
 
 
W toku dziejów dokonał się rozwój narzędzi pro­dukcji od prymitywnych narzędzi z kamienia do współczesnego przemysłu maszynowego.
 
 
Każdy wynalazek techniczny zależał od poprzed­nich wynalazków i nie mógłby być dokonany, gdyby nie istniał wynaleziony już poprzednio sprzęt tech­niczny. Tak więc historia techniki odbywa się w ryt­mie określonym przez obiektywne właściwości ma­teriałów i sił, jakich może używać człowiek w śro­dowisku fizycznym, chemicznym i biologicznym. Ten rozwój techniki jest dziełem człowieka, który tworzy narzędzia produkcji i ich używa.
 
 
 
Doskonaleniu narzędzi produkcji towarzyszył roz­wój doświadczenia ludzi i ich wprawy w produkcji, rozwój ich umiejętności w posługiwaniu się narzę­dziami produkcji.
 
 
Rozwój sił wytwórczych, a zarazem rozwój czło­wieka, jako najważniejszego czynnika sił wytwór­czych, stanowi zasadniczą przyczynę całego rozwoju społeczeństwa.
 
 
Skąd bierze się ten rozwój?
 
 
Stąd, że człowiek walczy nieustannie o opanowa­nie sił przyrody. Stąd, że między człowiekiem a przy­rodą istnieje zasadnicze przeciwieństwo od pierwszej chwili, gdy ludzie zaczęli wyrabiać narzędzia i uży­wając tych narzędzi współpracować ze sobą, czyli od samych narodzin ludzkości.
 
 
„Przyrodzie przeciwstawia się sam jako siła przy­rody — pisał Marks o człowieku. — Wprawia w ruch naturalne siły swego ciała — ramiona i nogi, głowę i ręce, ażeby przyswoić sobie materię przyrody w po­staci przydatnej dla swego własnego życia. Oddzia­łując za pośrednictwem tych ruchów na przyrodę zewnętrzną i zmieniając ją, człowiek zmienia zarazem swoją własną naturę. Rozwija drzemiące w niej mo­ce i podporządkowuje grę tych sił swej własnej zwierzchności" [1].
 
 
Człowiek, pragnąc żyć lepiej, stara się udoskonalić swą technikę, swe narzędzia i nabyć większej wpra­wy w posługiwaniu się nimi, czyli, innymi słowy, stara się udoskonalić swe siły wytwórcze. I tylko wówczas, gdy zjawiają się nowe siły wytwórcze, lu­dzie zaczynają rozumieć konieczność zmiany stosun­ków produkcji.
 
 
Rozwój sił wytwórczych nie jest bynajmniej ciągłym, nieprzerwanym procesem w historii społe­czeństwa. Bardzo rzadko jakieś pokolenie udosko­nala siły wytwórcze odziedziczone po poprzednim pokoleniu. Najczęściej ludzie przez dłuższy czas za­dowalają się takim stanem rzeczy, takimi siłami wytwórczymi, jakie odziedziczyli po przodkach, a wówczas również stośunki produkcji przez dłuższy czas nie ulegają żadnym zasadniczym zmianom.
 
 
 
Tak na przykład w ciągu tysięcy lat produkcja pozostawała na poziomie epoki kamienia łupanego i liczne pokolenia żyły w warunkach pierwotnego komunizmu — ustroju wspólnoty pierwotnej. W nie­których społeczeństwach przez tysiące lat sposoby uprawy roli z zastosowaniem systemów irygacyjnych pozostały niezmienne i przez cały ten okres stosunki produkcji w istocie rzeczy nie ulegały żadnym zmia­nom. Ale z chwilą gdy zjawiają się nowe siły wy­twórcze, wówczas rozpoczyna się proces, który musi w końcu doprowadzić do zmiany stosunków produkcji.
 
 
 
Bardzo szybki rozwój sił wytwórczych jest cechą charakterystyczną społeczeństwa kapitalistycznego: przyczyną tego jest pogoń kapitalistów za zyskiem.
 
 
 
 
 
Jednakże w historii nowożytnej nie było jeszcze wy­padku, aby najpierw feudalne stosunki produkcji zostały zastąpione przez kapitalistyczne stosunki pro­dukcji, a dopiero potem nastąpił rozwój sił wytwór­czych. Przeciwnie, rozwój ten rozpoczął się już w ra­mach ustroju feudalnego i dopiero w wyniku tego nastąpiła zmiana stosunków produkcji. Cały szereg wynalazków średniowiecza (nowe zastosowanie siły napędowej wody, druk, nowe metody w żegludze, kołowrotek, zegary, kopalnictwo, tokarnie, odlew­nictwo żelaza itd.) stworzyło warunki umożliwiające rozwój kapitalizmu.
 
 
 
Produkując ludzie wchodzą nieuchronnie w okre­ślone stosunki produkcji. I ostatecznie te stosunki produkcji zawsze dostosowują się do charakteru sił wytwórczych.
 
 
 
„Stosunki społeczne są ściśle związane z siłami wytwórczymi — pisał Marks. — Zdobywając nowe siły wytwórcze, ludzie zmieniają swój sposób pro­dukcji... Żarna dają nam społeczeństwo, któremu przewodzi pan feudalny, młyn parowy — społeczeń­stwo, w którym wysuwa się na czoło przemysłowy kapitalista" [2].
 
 
 
NIE PLANOWANY, ŻYWIOŁOWY ROZWÓJ SIŁ WYTWÓRCZYCH
 
 
 
Szczególna cecha rozwoju sił wytwórczych i od­powiadających im stosunków produkcji polega na tym, że nowe siły wytwórcze i odpowiadające im stosunki produkcji nie powstają w wyniku czyjejś świadomej i zamierzonej działalności.Udoskonalając siły wytwórcze, rozwijając nową technikę i narzędzia, iudzie dążyli zawsze do osiąg­nięcia jakichś bezpośrednich korzyści. Nie stawiali oni przed sobą bynajmniej jakichś odległych celów i nie zamierzali wywoływać tych rewolucyjnych zmian społecznych, które następowały później w wy­niku ich działalności.
 
 
 
Tak na przykład, gdy powstały pierwsze manu­faktury, organizatorzy tych manufaktur nie zamie­rzali stworzyć potężnych, nowych sił wytwórczych; dążyli oni po prostu do osiągnięcia bezpośrednich korzyści. Uruchamiając te manufaktury, zaczęli oni zatrudniać robotników najemnych, czyli, innymi sło­wy, zapoczątkowali kapitalistyczne stosunki produkcji. Nie mieli oni bynajmniej ambitnych, długofalowych planów zbudowania kapitalizmu; stało się tak po prostu dlatego, że okazało się to najlepszym sposo­bem prowadzenia manufaktury.
 
 
 
Tak więc rozwój nowych sił wytwórczych, miano­wicie tych, które powstały w okresie manufaktury, nie był nigdy zamierzony. Nastąpił on żywiołowo, niezależnie od woli ludzkiej, w wyniku dążenia pewnych ludzi do osiągnięcia bezpośrednich korzyści. Rozwój tych sił wytwórczych pociągnął za sobą po­wstanie nowych stosunków produkcji — również w sposób żywiołowy, w wyniku konieczności gospo­darczej i niezależnie od woli ludzkiej.
 
 
 
„W społecznym wytwarzaniu swego życia — pisał Marks — ludzie wchodzą w określone, konieczne, niezależne od ich woli stosunki, w stosunki produkcji, które odpowiadają określonemu szczeblowi rozwoju ich materialnych sił wytwórczych" [3]
 
 
 
Stosunki produkcji, w które wchodzą ludzie w pro­cesie swej społecznej produkcji, są „konieczne" — ponieważ ludzie nie mogą produkować nie wchodząc w określone stosunki produkcji; stosunki te są „nie­zależne od ich woli" — ponieważ ludzie nie posta­nawiają z góry, że stworzą pewne określone stosunki produkcji, lecz wchodzą w te stosunki niezależnie od powzięcia jakiejkolwiek decyzji w tej sprawie.
 
 
A zatem rozwój sił wytwórczych, a następnie zmia­ny stosunków produkcji następują w wyniku dzia­łania czynników ekonomicznych, które rozwijają się żywiołowo, niezależnie od woli ludzkiej, a nie w wy­niku świadomej decyzji czy z góry powziętego planu. Tym się cechuje rozwój społeczeństwa aż do rewo­lucji socjalistycznej. Jedynie z chwilą zwycięstwa rewolucji socjalistycznej zmiany w stosunkach pro­dukcji następują w wyniku świadomych decyzji, a rozwój produkcji jest regulowany planowo.
 
 
Źródło: Maurice Cornforth, Materializm historyczny , wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1964, str. 76-81
 
Wersja elektroniczna: Władza Rad (www.1917.net.pl), 2012
 
Przypisy:
 
 
[1] K. Marks, Kapitał, t. I, cyt. wyd., str. 188.

[2] K. Marks i F. Engels, Dzieła, t. IV, Warszawa 1962, str. 141..

[3] K. Marks, Przyczynek do krytyki ekonomii politycz­nej, cyt. wyd., str. 5.

Społeczność

LENIN - rocznica