Multimedia

Kto przegląda

W tej chwili stronę przegląda 0 użytkowników i 85 gości.

Idee klasowe i panowanie klasowe. Przekształcanie się nadbudowy

Kaplica Sykstyńska (freski Michała Anioła)

Maurice Cornforth  
 
Materializm historyczny  
 
Rozdział VI  
Idee klasowe i panowanie klasowe
Część IV
 
 
PRZEKSZTAŁCENIE SIĘ NADBUDOWY

W tych okresach rewolucyjnych, gdy wybucha konflikt między materialnymi siłami wytwórczymi a istniejącymi stosunkami produkcji, cały „ustalony porządek", który ochrania istniejące formy własności, zaczyna drżeć w posadach. W takich okresach sto­sunki własności, które służyły rozwojowi material­nych sił wytwórczych, stają się dla nich kajdanami. W sferze świadomości społecznej, w sferze nadbudo­wy, fakt ten znajduje wyraz w tym, że panujące poglądy i istniejące instytucje społeczeństwa zaczy­nają być uważane za kajdany, czyli, innymi słowy, za przestarzałe, krępujące, niesprawiedliwe i fałszy­we. Powstają nowe, rewolucyjne idee.
 
 
 
„Mówi się o ideach rewolucjonizujących całe spo­łeczeństwo — pisali Marks i Engels. — Stwierdza się w ten sposób jedynie fakt, że w łonie starego społeczeństwa wytworzyły się pierwiastki nowego, że rozkładowi dawnych stosunków życia dotrzymuje kroku rozkład dawnych idei" [9].
 
Walka klas, dzięki której dokonują się przemiany społeczne, ma swe źródło w konflikcie interesów ekonomicznych klas zajmujących różne miejsca w sy­stemie stosunków produkcji, przy czym każda klasa walczy o swe własne interesy. Walka ta ma podłoże ekonomiczne, lecz prowadzona jest w sferze polityki i prawa, religii i filozofii, literatury i sztuki. Jest ona prowadzona nie tylko za pomocą nacisku eko­nomicznego wywieranego przez jedną klasę na dru­gą, nie tylko za pomocą przymusu i przemocy jednej klasy wobec innej, lecz toczy się także pod postacią ścierania się idei będących wyrazem tendencji po­szczególnych klas społeczeństwa.
 
„...wszelka walka dziejowa — pisał Engels — bez względu na to, czy rozgrywa się w dziedzinie po­litycznej, religijnej, filozoficznej czy w jakiejkolwiek innej dziedzinie ideologicznej, jest w istocie rzeczy tylko mniej lub więcej jasnym wyrazem walki klas społecznych" [10].
A więc, podobnie jak istnieje różnica między sto­sunkami produkcji a odpowiadającymi im formami świadomości, istnieje także różnica między material­nymi interesami ekonomicznymi, o które walczą po­szczególne klasy, a ich wyobrażeniem o celach, o któ­re walczą. Jednakże, gdy zbliża się decydujący moment akcji, ukryte interesy i cele ekonomiczne wy­chodzą na jaw.
„Podobnie jak w życiu prywatnym odróżnia się to, co jakiś człowiek mniema i mówi o sobie, od tego, czym jest i co robi w rzeczywistości, tak samo w walkach historycznych jeszcze bardziej odróżniać należy frazesy i urojenia partyj od ich rzeczywistej istoty i ich rzeczywistych interesów, odróżniać wy­obrażenia, jakie mają o sobie, od ich realnej treści... Tak samo torysi w Anglii długo wmawiali sobie, że pałają miłością ku władzy królewskiej, kościołowi i urokom starej konstytucji angielskiej, aż chwila niebezpieczeństwa wyrwała im wyznanie, że pałają miłością tylko ku rencie gruntowej" [11].
 
Sprzeczności i konflikty powstają zawsze w nad­budowie społeczeństwa, w dziedzinie świadomości społecznej, ponieważ na podłożu danych stosunków produkcji ludzie nie mogą żyć ze sobą w całkowitej harmonii. Tego rodzaju sprzeczności mogą być chwi­lowo rozwiązywane, ale po pewnym czasie wyłaniają się ponownie w nowej formie. Tak więc nawet naj­bardziej zakorzenione poglądy i najdawniej istnie­jące instytucje ulegają zmianom.
Wśród tych działających w nadbudowie sprzecz­ności powinniśmy odróżniać te, które są wyrazem dostosowywania się do nowych wydarzeń na pod­łożu tych samych stosunków produkcji, od tych, które są wyrazem walki klasy rewolucyjnej o zmia­nę stosunków produkcji.
Oczywiście, same klasy panujące i posiadające są stale uwikłane w sprzecznościach, które znajdują wyraz w sporach ideologicznych i politycznych i w wyniku których, zgodnie ze zmienionymi okolicznościami, „ustalony porządek" może być — nie­kiedy bardzo radykalnie — zmieniony. I zdarza się często, że przeciwko tej lub innej części „ustalonego porządku" wybuchają rewolty, które są wyrazem niezadowolenia jakiejś określonej grupy. Rewolty te kończą się czasami na niczym; w innych wypadkach są skuteczne i wówczas wczorajsi uczestnicy rewol­ty stają się ludźmi nowego „ustalonego porządku".
 
Każde istotne wyzwanie rzucone ustrojowi spo­łecznemu jest poprzedzone przez tego rodzaju re­wolty. Jest jednak różnica między rewolucyjnymi ideami, stanowiącymi wyraz poglądów i celów kla­sy rewolucyjnej, którą interesy klasowe skłaniają do zaatakowania własności warstw rządzących, a idea­mi, które wywołują w nadbudowie najwyżej jakieś częściowe zmiany — pozostawiając własność niena­ruszoną.
 
Warto też zaznaczyć na marginesie, że tak jak na dworach władców feudalnych byli duchowni, któ­rzy potępiali ich grzechy, oraz trefnisie, którzy z nich kpili — tak samo każdy „ustalony porządek" ma swych kontrolerów sumienia i swych nadwornych błaznów. Nie należy tego jednak utożsamiać z praw­dziwą opozycją.
Kiedy w wyniku walki klasowej stara klasa rzą­dząca zostaje obalona, wówczas — jak pisze Marks — wraz ze „zmianą podłoża ekonomicznego odbywa się mniej lub bardziej szybko przewrót w całej olbrzy­miej «nadbudowie»"[12]
Przewrót w dziedzinie gospodarczej, w podstawo­wych stosunkach społecznych wymaga równie rady­kalnych zmian w całej dziedzinie odpowiadających im idei i instytucji społeczeństwa, W całej sferze świadomości społecznej.
Stare zostaje przezwyciężone przez nowe. Oznacza to po pierwsze, że poprzednie idee rewolucyjne stają się obowiązującymi poglądami nowego „ustalonego porządku"; nowe, utworzone zgodnie z tymi poglą­dami instytucje zastępują częściowo stare, a częścio­wo stare instytucje zostają zreorganizowane zgodnie z nowymi poglądami i w celu służenia nowym ce­lom. Jednocześnie przeobraża się radykalnie cała treść świadomości społeczeństwa. Po zniknięciu daw­nych stosunków produkcji poglądy i pojęcia, które ukształtowały się na ich podstawie, są najpierw uważane za przestarzałe i reakcyjne, a w końcu za niedorzeczne i absurdalne. Spory ideologiczne, które powstawały i trwały na dawnym podłożu, stają się bezprzedmiotowe, a na ich miejsce zjawiają się nowe.
Nie oznacza to oczywiście, że nic nie pozostaje ze starej nadbudowy, ani też że rozwój nadbudowy dokonuje się tylko w drodze rewolucyjnej negacji, a nigdy w drodze ewolucji.
„Ludzie nigdy nie rezygnują z tego, co osiągnęli — pisał Marks — nie znaczy to jednak, że nigdy nie rezygnują z tej formy społecznej, w ramach której osiągnęli pewne siły wytwórcze. Wręcz przeciwnie. Żeby nie pozbawić się osiągniętego wyniku, żeby nie utracić owoców cywilizacji, muszą ludzie — z chwilą gdy charakter ich stosunków («commerce») nie odpowiada już osiągniętym siłom wytwórczym — zmienić wszystkie odziedziczone formy społeczne" [13].
Gdy dokonuje się takie przeobrażenie, wszystkie zdobyte dawniej „owoce cywilizacji" zostają zachowane. Są one zachowane w ramach nowych form społecznych, podczas gdy zostałyby zniszczone i utra­cone w procesie rozpadania się i obumierania daw­nych form. Tak więc nie tylko siły wytwórcze, lecz również wszystkie zdobycze kultury zostają zacho­wane i są nadal rozwijane na nowych podstawach.
 
Nawet gdy coś jest, niekiedy na dłuższy okres, stracone wskutek rewolucji i wojen — to jednak w końcu zostaje odzyskane. Engels podkreśla, że wiele elementów dawnego prawa rzymskiego w Euro­pie wykorzystano przy tworzeniu ustawodawstwa burżuazyjnego. Dlaczego tak się stało? Ponieważ prawo rzymskie zawierało wiele cennych elementów regulujących stosunki ludzkie, nie tylko w społe­czeństwie ustroju niewolniczego, lecz także w każ­dym społeczeństwie opartym na własności prywatnej i produkującym towary.
 
I podobnie — chociaż niektóre myśli znajdujące wyraz w sztuce greckiej należały do społeczeństwa ustroju niewolniczego i zniknęły — pierwiastki, z któ­rych ta sztuka czerpała natchnienie nie zniknęły i mało jest prawdopodobne, by miało to kiedykol­wiek nastąpić. Stało się tak dlatego, że sztuka grecka wyraża nie tylko szczególne aspekty życia i stosun­ków w społeczeństwie ustroju niewolniczego, lecz także ogólne aspekty życia i stosunków ludzkich w każdym społeczeństwie. Poza tym sztuka grecka wniosła trwały wkład do techniki artystycznej. Trze­ba na marginesie podkreślić, że właśnie dlatego sztu­ka grecka zachowa prawdopodobnie swą wartość znacznie dłużej niż prawo rzymskie. W społeczeń­stwie komunistycznym prawem rzyskim będą się interesować już tylko historycy, podczas gdy sztuka grecka będzie nadal wzbudzała powszechne i żywe zainteresowanie.
 
Całe zdobyte w okresie kapitalizmu dziedzictwo kulturalne zagrożone jest wskutek rozkładu ustroju kapitalistycznego. Jest ono natomiast chronione i roz­wijane w toku walki o socjalizm.
 

Źródło: Maurice Cornforth, Materializm historyczny , wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1964, str. 139-145
 
  Wersja elektroniczna: Władza Rad (www.1917.net.pl), 2012     
Przypisy:
 
[9] K. Marks i F. Engels, Manifest komunistyczny, cyt. wyd., str. 77—78.
 
[10] K. Marks i F. Engels, Dzieła wybrane w dwóch tomach, t. I, cyt. wyd., str. 228.
 
 
[11]  Tamże, str. 253.
 
[12]. Marks, Przyczynek do krytyki ekonomii politycz­nej, cyt. wyd., str. 5.
­

Społeczność

rot front