Multimedia

Kto przegląda

W tej chwili stronę przegląda 0 użytkowników i 22 gości.

IV Międzynarodówka: Klasowy charakter Europy Wschodniej (1951 rok)

Symbol IV Międzynarodówki

IV Międzynarodówka: Klasowy charakter Europy Wschodniej

Publikujemy tekst, w którym najprawdopodobniej po raz pierwszy pojawiło się określenie państw-sojuszników ZSRR w Europie Wschodniej (w tym Polski) jako "biurokratycznie zdeformowanych państw robotniczych".

Poniższy tekst stanowi rezolucję III Kongresu IV Międzynarodówki, który odbył się w Paryżu w kwietniu 1951 r. Tłumaczenie na podstawie angielskiego tekstu rezolucji dostępnego pod adresem: https://www.marxists.org/history/etol/document/fi/1950-1953/fi-3rdcongress/1951-congress08.htm
***********************
Ewolucja państw europejskich w radzieckiej strefie buforowej od 1949 roku przebiegała po linii utwierdzania ich pozycji jako gospodarczych i politycznych satelitów ZSRR.
 
 
Przemiany gospodarcze

Na poziomie gospodarczym ewolucja ta szła po linii budowania podstaw koordynacji i planowania międzynarodowego z ZSRR z jednej strony i między sobą z drugiej, co znacznie zmniejszyło ich zależność od międzynarodowej gospodarki i rynku kapitalistycznego.

Od 1949 roku byliśmy świadkami wprowadzania planów długoterminowych (pięcio- do sześcioletnich), które odpowiednio od stopnia ich realizacji odrywają te kraje od zewnętrznego kapitalistycznego runku i coraz bardziej stapiają te państwa w jedną całość, która jest coraz bardziej organicznie związana z planową gospodarką ZSRR.

Plany te mają miejsce po faktycznym upaństwowieniu prawie całego ciężkiego i lekkiego przemysłu, handlu zagranicznego, jak również istotnego sektora handlu wewnętrznego, transportu i ustanowieniu szeregu ograniczeń dla własności prywatnej i prywatnym rynku rolnym, a także po ogólnie udanej realizacji pierwszych planów krótkoterminowych (do trzech lat), co pozwoliło na przywrócenie gospodarki do poziomu sprzed wojny i naprawę zniszczeń spowodowanych przez wojnę.

Odtąd upaństwowioną gospodarkę regulują wymagania planu jak w ZSRR.

Zmiany te spowodowały już odwrócenie poprzedniej tendencji, którą charakteryzował handel tych krajów z międzynarodowym rynkiem kapitalistycznym.

Obecnie handel tych krajów między sobą oraz z ZSRR stanowi więcej niż połowę ich handlu zagranicznego i trend ten jest coraz bardziej widoczny.
 
 
Stworzenie nowego aparatu państwowego

Na poziomie społecznym, aparat państwowy tych krajów zaczyna przypominać coraz bardziej ten w ZSRR, zwłaszcza, że od końca 1949 roku tworzone są biurokratyczne Komitety Ludowye, a we wszystkich sferach życia mianuje się „wiarygodne” elementy, którzy cieszą się zaufaniem radzieckiej biurokracji i zastępują stare elementy burżuazyjne.

Rekrutacja tych elementów jest obecnie prowadzona wśród nowej arystokracji robotniczej, która jest faworyzowana przez reżimowe metody opłacania pracy, ruch stachanowski itp.

Aparat państwowy jest więc „zsowietyzowany” zarówno w formie, jak i w swoim składzie społecznym poprzez naśladowanie form właściwych dla aparatu państwowego ZSRR i rekrutację swoich funkcjonariuszy spośród nowych grup uprzywilejowanych. Z drugiej strony, jest on „rusyfikowany”, poprzez mianowanie na decydujące stanowiska kierownicze w administracji cywilnej, politycznej i gospodarczej, jak również w policji i armii, elementów bezpośrednio kontrolowanych przez Kreml, często Rosjan z odpowiednim obywatelstwem.
 
 
Wynik walki politycznej

Wreszcie, na poziomie politycznym, o ile w sensie historycznym los tych krajaów nie jest jeszcze przesądzony, tego samego nie można powiedzieć o ich najbliższym losie.

Oczywiste jest, że rozwój sytuacji międzynarodowej nie poszedł po linii długotrwałego kompromisu między imperializmem i radziecką biurokracją, który mógłby postawić status tych państw pod znakiem zapytania, lecz wręcz przeciwnie, po linii przyspieszonego przygotowania do wojny, gdzie każda strona stara się umocnić swoją obecną strefę wpływów.

Wyjątkiem jest tylko strefa radziecka w Austrii, która na razie wciąż pozostaje integralną częścią państwa austriackiego i gdzie kompromis zakładający wycofanie wojsk okupacyjnych nie jest jeszcze wykluczony.

Z drugiej strony, ostatnie przemiany w Niemczech Wschodnich, struktura i realizacja tamtejszych planów pięcioletnich oraz głębokie zmiany wprowadzone do aparatu państwowego stanowią wskazówkę, że Moskwa, straciwszy nadzieję na kompromis, zwłaszcza w odniesieniu do Niemiec, przechodzi do zdecydowanej integracji tego obszaru do reszty swojej strefy wpływów. Jednak prawdą pozostaje fakt, że struktura polityczna i gospodarcza tego obszaru wciąż różni się od reszty strefy buforowej.

Z drugiej strony, przewrót stosunków gospodarczych, społecznych i politycznych, który miał miejsce w strefie buforowej nabrał takich rozmiarów, że reintegracja tych krajów do kapitalistycznej orbity wpływów nie już możliwa przy użyciu „zimnych metod”, ale tylko przez prawdziwą kapitalistyczną kontrrewolucję (z możliwym wyjątkiem Niemiec Wschodnich).

Przykład obecnej wojny domowej w Albanii, zdecydowanie najsłabszym ogniwie w całej strefie buforowej, pomiędzy siłami na żołdzie rodzimej reakcji i imperializmu oraz siłami związanymi z obecnym reżimem jest rozstrzygający w tej kwestii.
 
 
Koniec okresu przejściowego

Biorąc pod uwagę wszystkie zmiany dokonane od 1949 roku w gospodarce i aparatach państwowych krajów strefy buforowej, w ramach nowej tendencji w sytuacji międzynarodowej, asymilację strukturalną tych krajów z ZSRR należy uznać za w zasadzie zrealizowaną, a kraje te już za niekapitalistyczne.

Podporządkowanie wszystkich tych krajów przez radziecką biurokrację po ostatniej wojnie, wpływ i decydujące kontrola sprawowana przez nią nad nimi czyniła możliwą, a nawet nieuchronną ich strukturalną asymilację z ZSRR z powodu pewnego wewnętrznego i zewnętrznego stosunku sił między radziecką biurokracją, rodzimą burżuazją, imperializmem i masami.

Przez długi czas, w przybliżeniu między 1945 a 1948 r., radziecka biurokracja utrzymywała te kraje w stanie pośrednim, ponieważ nie była jeszcze gotowa do zerwanie ostatecznie z imperializmem i ze względu na wynikająca z jej własnego charakteru konieczności wyeliminowania rodzimej burżuazji zimnymi metodami, bez prawdziwego rewolucyjnego działania mas, które próbowała jednocześnie poddawać rygorystycznej kontroli.

Ten stan pośredni odpowiada socjologicznie systemowi dwuwładzy, gdzie zarówno na płaszczyźnie politycznej jak i ekonomicznej struktura gospodarcza pozostaje zasadniczo kapitalistyczna. Począwszy od roku 1949 ta dwoistość wyraźnie ustąpiła miejsca reżimom, których strukturę charakteryzowały stosunki własnościowe i produkcyjne jakościowo odpowiadające tym w ZSRR, tzn. gospodarce upaństwowionej i planowej (z wyjątkiem radzieckiej strefy w Austrii, w której, ze względu na okupację, niektóre elementy dwuwładzy są widoczne).

Równolegle z tym procesem, władza polityczna, która przez długi czas sprawowana była przez różne sojusze między stalinowskimi przywódcami i przedstawicielami byłych partii burżuazyjnych i drobnomieszczańskich, przechodziła wyłącznie w ręce stalinowców i tym samym została przekształcona zarówno w formie, jak również w jej składzie społecznym.
 
 
Zdeformowane państwa robotnicze

Formy władzy politycznej ciągle cechują ważne różnice między tymi krajami oraz między nimi wszystkimi a ZSRR, podobnie jak w przypadku formy władzy politycznej w systemie kapitalistycznym, ale ze względu na ich bazę ekonomiczną zasadniczo wspólną dla wszystkich krajów strefy buforowej, charakteryzującą się nowymi stosunkami produkcji i własności odpowiadającymi gospodarce upaństwowionej i planowej takiej jak w ZSRR, są to zdeformowane państwa robotnicze. Państwa te powstały nie w wyniku rewolucyjnego działania mas, ale wojskowo-biurokratycznych działań radzieckiej biurokracji. Dzięki wyjątkowym okolicznościom po ostatniej wojny nie są one zarządzane bezpośrednio przez proletariat, ale przez biurokrację. Biurokratyczne zwyrodnienie tych państw jest takie samo jak ZSRR, proletariat jest całkowicie pozbawiony władzy politycznej.

W konsekwencji, tak jak w ZSRR, przed awangardą rewolucyjną w tych krajach stoi zadanie przeprowadzenia rewolucji politycznej w celu obalenia biurokracji i otwarcia drogi dla swobodnego rozwoju socjalizmu.

Dalszy rozwój tych krajów i ich najbliższa przyszłość są obecnie związane z losami nadchodzącego konfliktu między imperializmem z jednej strony oraz ZSRR, krajami strefy buforowej, Chinami, innymi rewolucjami kolonialnymi i międzynarodowym ruchem robotniczym z drugiej.
 
 
Bezwarunkowa obrona

Biorąc pod uwagę klasowy charakter tych krajów i reakcyjne cele wojenne imperializmu, Czwarta Międzynarodówka nie jest ani neutralna, ani obojętna, jeśli chodzi o obronę tych krajów przeciwko imperializmowi. Podobnie jak w przypadku ZSRR, Czwarta Międzynarodówka jest za bezwarunkową obroną tych krajów przeciwko imperializmowi. Uważa ona, ich system gospodarki upaństwowionej i planowej za zdobycz, która musi być broniona przed imperializmem, niezależnie od polityki realizowanej przez podporządkowane stalinizmowi rządy tych krajów.

To nie oznacza rezygnacji z naszej opozycji wobec tych rządów lub podporządkowania naszej walki o rewolucję światową tej obronie. Wprost przeciwnie. Czwarta Międzynarodowa, w tych krajach, prowadzi wspólną walkę wraz z proletariatem i biednymi masami chłopskimi, które walczą przeciwko wyzyskowi oraz przeciwko uciskowi narodowemu wynikającej z dominacji radzieckiej biurokracji. To oznacza całkowitą niezależności każdego z krajów w strefie buforowej i ich organizację w dobrowolną federację.
 
 
Ocena przeszłych stanowisk

We wszystkich wcześniejszych stanowiskach w kwestii klasowego charakteru państw radzieckiej strefy wpływów w Europie, Czwarta Międzynarodówka wskazywała na tendencję zmierzającą ku asymilacji strukturalnej tych państw do ZSRR i na stan przejściowy, w jakim znalazły się te kraje.

Czwarta Międzynarodówka od początku wskazywała, że w wypadku określonego stosunku sił między radziecką biurokracją, imperializmem i masami, biurokracja może nawet dokonać tej asymilacji.

Podczas całego okresu (1945-48) niemożliwe było stwierdzenie, że ukształtowała się taka relacja sił sprzyjających biurokracji, a tym samym określenie losu krajów strefy buforowej dla całej najbliższej przyszłości.

Niemniej jednak należy zauważyć, że Międzynarodówka wstrzymała się od określenia precyzyjnego kierunku ewolucji w strefie buforowej, prędkości i zakresu asymilacji, ze względu na szereg obwarowań, takich jak te zawarte w „Tezach ZSRR i stalinizmie” z II Kongresu Światowego, gdzie stwierdzono, że „prawdziwe zniszczenie kapitalizmu (w strefie buforowej) jest możliwe tylko poprzez rewolucyjną mobilizację mas i zniesienie szczególnych form wyzysku wprowadzonych przez biurokrację w tych krajach”. Z drugiej strony, w rezolucji VII Plenum Międzynarodowego Komitetu Wykonawczego (maj 1949) zatytułowanej „Ewolucja krajów strefy buforowej”, gdzie przewidywano ewentualną perspektywę asymilacji strukturalnej w wyniku stalinowskiej biurokracji, popierano „zniesienia granic, które może być skutkiem włączenia niektórych lub wszystkich tych krajów do ZSRR, lub utworzenia federacji naddunajsko-bałkańskiej formalnie niezależnej od ZSRR, ale zjednoczonej w ramach planowania gospodarki”.
 
 
Proces przemian biurokratycznych

Okazało się, że rewolucyjne działanie mas nie jest niezbędnym warunkiem potrzebnym biurokracji dla zniszczenia kapitalizmu w wyjątkowych i analogicznych warunkach i w międzynarodowej atmosferze „zimnej wojny”. To nie znaczy, że biurokracja całkowicie wyrzekła się działania mas w niszczeniu burżuazji. Mobilizowała masy biurokratycznie, w różnym zakresie w zależności od kraju, i organizowania je zależnie od lokalnych warunków, np. w różnego rodzaju „komitety”, które odegrały pewną rolę w rozbrojeniu burżuazji i jej gospodarczym i politycznym wywłaszczeniu. Ta biurokratyczna mobilizacja mas, która ma jeszcze miejsce w walce z pozostałościami klas posiadających, a zwłaszcza z bogatym chłopstwem i kościołem katolickim, jest konieczna, ponieważ biurokracja nie jest niezależną grupą czy klasą społeczną, ale wspiera się częściowo na proletariacie w walce z burżuazją, nawet gdy jednocześnie poddaje masy swojej biurokratycznej i policyjnej kontroli.

Okazało się, że w takich warunkach i w oparciu o faktyczne upaństwowienie środków produkcji, możliwe jest, aby rozpocząć proces planowania gospodarczego bez formalnego włączenia do ZSRR, bez formalnego zniesienia granic i mimo specjalnych form wyzysku, które nadal utrzymuje biurokracja w tych krajach i które pozostają stale obecną przeszkodą dla planowania i swobodnego rozwoju tych gospodarek.

Jeśli chodzi o teoretyczne znaczenie ewolucji strefy buforowej i wnioski, które można wyciągnąć nt. roli stalinizmu, Czwarta Międzynarodówka nadal mocno stoi przy tym, co zostało powiedziane na ten temat w wyżej wymienionej rezolucji VII Plenum MKW, która jest włączona do niniejszej rezolucji.
 
 
(Fragment rezolucji VII Plenum Międzynarodowego Komitetu Wykonawczego IV Międzynarodówki z kwietnia 1949 r.)
 
 
Teoretyczne znaczenie wydarzeń

Pojawienie się nowych reżimów przejściowych, jak w przypadku krajów buforowych, reżimów przejściowych między kapitalizmem a ZSRR, nie jest ani dziełem przypadku, ani rezultatem nic nieznaczących wypadków historycznych. Tylko nieuleczalni doktrynerzy mogą sobie wyobrazić kapitalizm i socjalizm jako niezmienne byty ustalone raz na zawsze, którym musi się podporządkować żywy historyczny proces, proces pełen sprzeczności i bogaty w coraz to nowe kombinowane formy. W rzeczywistości pojawienie się mieszanych systemów przejściowych i ich kombinowany charakter są najczystszym wyrazem naszej epoki historycznej, która jest określona przez:

  1. postępujący rozkład kapitalizmu,
  2. przedłużające się opóźnienie światowej rewolucji będące rezultatem kontrrewolucyjnego przywództwa stalinowców w międzynarodowym ruchu robotniczym,
  3. istnienie ZSRR nie tylko jako siły, która polaryzuje rewolucyjne aspiracje znacznej części światowego proletariatu, ale również jako siły państwowej z własnym ciężarem wojskowo-politycznym i własną logiką ekspansji.

Tylko w świetle tych trzech czynników pojawienie się i rozwój nowego i kombinowanego zjawiska radzieckiej strefy buforowej może być zrozumiane, a granice jego prawdziwego historycznego znaczenia prawidłowo zdefiniowane.
 
 
Rola stalinizmu

Stwierdzenie istnienia takich reżimów przejściowych w ogóle nie zmienia naszej oceny kontrrewolucyjnej roli stalinizmu lub naszej oceny stalinizmu jako siły rozkładowej w ZSRR i jako siły organizującej porażki światowego proletariatu:

  1. Oceny stalinizmu nie można dokonać na podstawie lokalnych wyników jego polityki, ale całości jego działań w skali światowej. Gdy weźmiemy pod uwagę stan rozkładu, w którym kapitalizm znajduje się nawet dzisiaj, w cztery lata po zakończeniu wojny, jeśli weźmiemy pod uwagę konkretną sytuację w latach 1943-45, bez żadnych wątpliwości stwierdzimy, że stalinizm w skali światowej jest decydującym czynnikiem zapobiegającym nagłemu i jednoczesnemu załamaniu się porządku kapitalistycznego jako całości w Europie i Azji. W tym sensie „sukcesy” osiągnięte przez biurokrację w strefie buforowej stanowią co najwyżej cenę, którą imperializm musi zapłacić na arenie międzynarodowej – cenę, która jest zresztą nieustannie podważana na każdym nowym etapie.
  2. Z międzynarodowego punktu widzenia reformy realizowane przez radziecką biurokrację, asymilacja strefy buforowej z ZSRR, znaczą nieporównywalnie mniej niż ciosy zadawane przez radziecką biurokracją, zwłaszcza poprzez jej działania w strefie buforowej, wobec świadomości światowego proletariatu, który jest demoralizowany, dezorientowany i paraliżowany przez całą jej politykę, a tym samym podatny w pewnym stopniu na wpływ imperialistycznej kampanii przygotowań wojennych. Nawet z punktu widzenia samego ZSRR porażki i demoralizacja światowego proletariatu spowodowane przez stalinizm stanowią nieporównywalnie większe niebezpieczeństwo, niż konsolidacja strefy buforowej stanowi zabezpieczenie.
  3. W strefie buforowej, w której obiektywne i subiektywne warunki dojrzały do natychmiastowego obalenia kapitalizmu w latach 1943-44, polityka stalinowska doprowadziło do tymczasowego wzmocnienia sił antyproletariackich, stworzyła tysiące nowych przeszkód na drodze do zniesienie kapitalizmu, a tym samym spowodowała cały bolesny i niestały proces asymilacji, przeciągając ten proces na przestrzeń wielu lat i czyniąc proletariat w większości apatycznym, a nawet wrogim, podczas gdy ruch rewolucyjny proletariatu mógłby osiągnąć likwidację kapitalizmu w tych krajach w znacznie krótszym czasie i przy mniejszych wyrzeczeniach.
  4. W wyniku ekspansji radzieckiej biurokracji w ramach konkretnych warunków wymienionych powyżej, obiektywne sprzeczności w sytuacji w strefie buforowej często wnikają w głąb samej biurokracji i gospodarki, mnożąc i tak już liczne napięcia i antagonizmy i przygotowując grunt do rozwoju różnego rodzaju tendencji odśrodkowych (tendencja Tity z jednej strony, tendencja Gomułki-Akermana z drugiej).

 
 
Rola biurokracji radzieckiej

Historycznie rzecz ujmując wyżej wymienione warunki nie tylko wskazują na przyczyny pojawienia się reżimów przejściowych, ale także wyznaczają granice żywotności radzieckiej biurokracji:

  1. Na płaszczyźnie społecznej obalenie radzieckiej biurokracji jest pewne w ramach światowej walki klasowej, która jest nieunikniona w dłuższej perspektywie.
  2. Na płaszczyźnie polityczno-wojskowej ten upadek pozostaje równie nieunikniony, jeśli światowemu proletariatowi nie uda się w odpowiednim czasie zniszczyć imperializmu, z taką ewentualnością również wiąże się upadek biurokracji.

Pojawienie się reżimów przejściowych strefy buforowej stanowi zatem jedynie przejaw przejściowego charakteru historycznego okresu trwającego od 1943 r. do chwili obecnej; okresu przejściowego między światowym wygasaniem rewolucji proletariackiej i nowym światowym rewolucyjnym zrywem, który do tej pory dał o sobie znać tylko w ogólnych zarysach; okresu przejściowego pomiędzy II wojną światową i ostatecznym starciem między imperializmem a ZSRR. Tylko w ramach tego ograniczonego okresu przejściowego strefa buforowa oraz wszystkie zjawiska z nią związane jawią się we właściwym świetle jako przejściowe i tymczasowe. I w tym kontekście prawdziwy charakter stalinizmu, w sensie wskazanym przez Czwartą Międzynarodówkę, staje się bardziej widoczny niż kiedykolwiek.

Społeczność

rot front