Multimedia

Kto przegląda

W tej chwili stronę przegląda 0 użytkowników i 26 gości.

Fryderyk Engels: Zasady komunizmu (cz.1.)

Friedrich_Engels_2006-11-22.jpg

Tekst Fryderyka Engelsa „Zasady komunizmu” („Grundsätze des Kommunismus”) został napisany w październiku-listopadzie 1847 r. jako projekt programu dla Związku Komunistów.
 
 
W języku polskim został opublikowany po raz pierwszy w r. 1920 we Lwowie przez Ludowe Towarzystwo Wydawnicze, w tłumaczeniu Fr. Dorskiego.
 
 
Odpowiedzi na pytania 9, 22 i 23 zostały uzupełnione na podstawie wcześniejszego rękopisu Engelsa pt. „Zarys komunistycznego wyznania wiary” („Draft of the Communist Confession of Faith”) napisanego w czerwcu 1847 roku i przez wiele lat uważanego za zaginiony. Odnaleziony został w 1968 roku i po raz pierwszy opublikowany w 1969 roku w Hamburgu razem z czterema innymi dokumentami odnoszącymi się do pierwszego kongresu Związku Komunistów w broszurze zatytułowanej „Gründungs Dokumente des Bundes der Kommunisten” („Dokumenty założycielskie Związku Komunistów”).
Podstawa niniejszego wydania (w wersji bez uzupełnień):
Karol Marks, Fryderyk Engels, „Dzieła”, tom 4, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1962.
 
 
Tłumaczenie z języka niemieckiego: Franciszka Landau. Przejrzenie przekładu i uzupełnienia w oparciu o wydanie angielskie: Maciej Zbylut.
 

1.    pytanie:
 
 
Co  to  jest  komunizm?

 
 
Odpowiedź:Komunizm jest to nauka o warunkach wyzwolenia proletariatu.
 
 
2.    pytanie:
 
 
Co  to  jest  proletariat?
 
 
Odpowiedź:
 
 
Proletariatem nazywamy tę klasę społeczeństwa, która środki do życia czerpie jedynie i wyłącznie ze sprzedaży swej pracy (1), nie zaś z zysku od jakiegokolwiek kapitału; klasę, której dola i niedola, życie i śmierć oraz całe istnienie zależne jest od popytu na pracę, a więc od okresowych zmian pomyślnego i niepomyślnego stanu interesów, od wahań nieokiełznanej konkurencji. Słowem, proletariat, inaczej klasa proletariuszy, to klasa robotnicza dziewiętnastego wieku.
 
 

3.    pytanie:
A więc nie  zawsze  istnieli proletariusze?
 
 
Odpowiedź:
 
 
Nie, nie zawsze. Biedota i klasy pracujące istniały zawsze (2) ; klasy pracujące żyły też przeważnie w biedzie. Lecz taka biedota, tacy robotnicy, którzy żyliby w wyżej opisanych warunkach, a więc proletariusze, nie zawsze istnieli, podobnie jak konkurencja nie zawsze była wolna i nieokiełznana.
 


4    pytanie:

Jak  powstał  proletariat?
 
 
Odpowiedź:
 
 
Proletariat powstał wskutek rewolucji przemysłowej, która dokonała się w drugiej połowie ubiegłego wieku w Anglii i powtarzała się odtąd we wszystkich cywilizowanych krajach świata.
 
Tę rewolucję przemysłową wywołało wynalezienie maszyny parowej oraz najróżnorodniejszych maszyn przędzalniczych, mechanicznego warsztatu tkackiego i wielu innych urządzeń mechanicznych. Maszyny te, bardzo kosztowne, nabywane zatem wyłącznie przez wielkich kapitalistów, zmieniły cały dotychczasowy sposób produkcji i wyparły dotychczasowych robotników, dostarczały bowiem lepszych i tańszych towarów aniżeli te, które robotnicy mogli produkować na swoich niedoskonałych kołowrotkach i warsztatach tkackich.
 
Maszyny te oddały zatem w całości przemysł w ręce wielkich kapitalistów i pozbawiły nikłą własność robotników (narzędzia, warsztaty tkackie itp.) wszelkiej wartości, tak że kapitaliści wkrótce zagarnęli wszystko w swoje ręce, zaś robotnicy zostali ze wszystkiego wyzuci. W ten sposób wprowadzony został system fabryczny w dziedzinie produkcji materiałów odzieżowych.
 
Z chwilą gdy dany był pierwszy bodziec do wprowadzenia maszyn i systemu fabrycznego, znalazł on bardzo szybko zastosowanie i w pozostałych gałęziach przemysłu, a głównie w drukarstwie tekstylnym i książkowym, w garncarstwie i przemyśle metalowym. W coraz większym stopniu przyjmował się podział pracy pomiędzy poszczególnych robotników, tak że robotnik, który dawniej wykonywał daną pracę w całości, obecnie wykonywał tylko jej część.
 
Ten podział pracy umożliwił tańsze i szybsze dostarczanie produktów. Redukował on też pracę każdego poszczególnego robotnika do niezmiernie prostej i wciąż powtarzanej mechanicznej czynności którą nie tylko równie dobrze, ale znacznie lepiej mogła wykonać maszyna. W ten sposób wszystkie te gałęzie przemysłu, jedna po drugiej, popadały na równi z przędzalnictwem i tkactwem we władanie siły pary, maszyn i systemu fabrycznego.
 
Ale tym samym dostały się one jednocześnie całkowicie w ręce wielkich kapitalistów, robotnicy zaś pozbawieni zostali i tutaj ostatnich resztek swej samodzielności. Stopniowo system fabryczny ogarniał nie tylko manufakturę we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz również rzemiosło, albowiem i w tej dziedzinie wielcy kapitaliści, zakładając duże warsztaty, które pozwalały oszczędzić wiele kosztów i znacznie dalej posunąć podział pracy, coraz bardziej wypierali drobnych rzemieślników.
 
W konsekwencji doszliśmy obecnie do tego, że w krajach  cywilizowanych prawie każdy rodzaj pracy wykonywany jest systemem fabrycznym, że prawie we wszystkich dziedzinach pracy rzemiosło i manufaktura zostały wyparte przez wielki przemysł. Wskutek tego dotychczasowy stan średni, a zwłaszcza drobni rzemieślnicy, coraz bardziej upada, dotychczasowe położenie robotników zmienia się całkowicie i powstają dwie nowe klasy, które pochłaniają stopniowo wszystkie pozostałe, mianowicie:
 
 
I.    Klasa wielkich kapitalistów, która już obecnie we wszystkich cywilizowanych krajach weszła w niemal wyłączne posiadanie wszystkich środków do życia i niezbędnych do ich wytwarzania surowców i narzędzi (maszyn, fabryk). Jest to klasa bourgeois albo burżuazja.
 
 
II.    Klasa ludzi pozbawionych wszelkiej własności, którzy skazani są na to, by sprzedawać swą pracę burżuazji i otrzymywać w zamian konieczne dla swojej egzystencji środki do życia. Ta klasa nazywa się klasą proletariuszy albo proletariatem.
 
 

5.    pytanie:


W    jakich    warunkach    proletariusze    sprzedają    burżuazji    swąpracę?
 
 
Odpowiedź:
 
 
Praca jest takim samym towarem jak każdy inny i cenę jej określają ściśle te same prawa, co cenę każdego innego towaru. Cena zaś towaru pod panowaniem wielkiego przemysłu albo wolnej konkurencji – co, jak zobaczymy, na jedno wychodzi – jest przeciętnie zawsze równa kosztom produkcji danego towaru. Cena pracy jest więc także równa kosztom produkcji pracy. Na koszty produkcji pracy składają się zaś środki żywności dokładnie w takiej ilości, jaka jest konieczna, by robotnik mógł zachować zdolność do pracy i by klasa robotnicza nie wymarła. Robotnik nie otrzyma więc za swą pracę więcej, niż do tego celu potrzeba.
 
Zatem cena pracy, czyli płaca robocza, będzie najniższa, będzie stanowiła minimum tego, co jest potrzebne do utrzymania się przy życiu. Że zaś stan interesów bywa raz lepszy, raz gorszy, będzie więc robotnik otrzymywał raz więcej, raz mniej, podobnie jak i fabrykant otrzymuje raz mniej, raz więcej za swój towar. Podobnie jednak jak fabrykant, jeśli uwzględnić średnią dobrych i złych czasów, nie otrzymuje za swój towar ani więcej, ani mniej, niż wynoszą jego koszty produkcji, podobnie i robotnik średnio nie otrzyma ani więcej, ani mniej niż właśnie owo minimum.
 
To ekonomiczne prawo płacy roboczej będzie się urzeczywistniało z tym większym rygorem, w im większym stopniu wielki przemysł opanowywać będzie wszystkie gałęzie pracy.
 


6.    pytanie:


Jakie klasy pracujące  istniały przed  rewolucją  przemysłową?

 
Odpowiedź:
 
 
Na poszczególnych szczeblach rozwoju społeczeństwa klasy pracujące żyły w różnych warunkach i różne było ich położenie w stosunku do klas posiadających i panujących.
 
W starożytności pracujący byli niewolnikami swoich właścicieli, tak jak są nimi jeszcze w wielu zacofanych krajach, a nawet do dziś w południowej części Stanów Zjednoczonych.
 
W wiekach średnich byli oni poddanymi szlachty, do której należała ziemia, i są nimi jeszcze dotąd na Węgrzech, w Polsce i w Rosji.
 
Ponadto w wiekach średnich aż do rewolucji przemysłowej byli w miastach czeladnicy, którzy pracowali u majstrów-drobnomieszczan, a  równolegle z rozwojem manufaktury zaczęli się pojawiać stopniowo robotnicy manufaktury, których zatrudniali już więksi kapitaliści.
 


7.    pytanie:


Czym różni  się  proletariusz  od niewolnika?
 
 
Odpowiedź:
 
 
Niewolnik sprzedany zostaje raz na zawsze, proletariusz musi sprzedawać się sam codziennie i co godzinę.
Poszczególny niewolnik, jako własność jednego pana,  posiada, już z uwagi na własny interes tego pana, egzystencję zapewnioną, choćby nawet najnędzniejszą. Poszczególny proletariusz, będąc niejako własnością całej klasy burżuazji, której sprzedaje swą siłę roboczą tylko wtedy, gdy jest ona komukolwiek potrzebna, nie ma zapewnionej egzystencji. Egzystencję tę ma zapewnioną tylko klasa proletariuszy jako całość. Niewolnik jest poza sferą konkurencji, proletariusz tkwi w niej i odczuwa wszystkie jej wahania. Niewolnika ma się za rzecz, a nie za członka społeczeństwa obywatelskiego; proletariusz jest uznany za osobę, za członka społeczeństwa obywatelskiego. Niewolnik może zatem posiadać lepsze warunki bytu niż proletariusz, jednakże proletariusz należy do społeczeństwa znajdującego się na wyższym szczeblu rozwoju i sam stoi na wyższym szczeblu niż niewolnik. Niewolnik wyzwala się przez to, że spośród wszystkich stosunków własności prywatnej usuwa jedynie stosunek niewolnictwa, dzięki czemu sam staje się dopiero proletariuszem; proletariusz może się wyzwolić wtedy tylko, gdy zniesie w ogóle własność prywatną.
 
 

8.    pytanie:


Czym różni  się  proletariusz  od chłopa poddanego?
 
 
Odpowiedź:
 
 
Chłop poddany ma w posiadaniu i użytkowaniu narzędzie produkcji, skrawek ziemi, w zamian za co oddaje część dochodu lub wykonuje pewną pracę. Proletariusz pracuje za pomocą narzędzi produkcji należących do innej osoby, na rachunek tej osoby, w zamian za co otrzymuje część dochodu. Chłop poddany oddaje, proletariusz otrzymuje. Chłop poddany ma zapewniony byt, proletariusz nie posiada zapewnionego bytu. Chłop poddany jest poza konkurencją, proletariusz w niej tkwi. Chłop poddany wyzwala się albo w ten sposób, że ucieka do miasta, gdzie staje się rzemieślnikiem, albo w ten sposób, że zamiast pracy i plonów daje swemu panu pieniądze i staje się wolnym dzierżawcą, albo w ten sposób, że wypędza swego feudalnego pana i sam staje się właścicielem, krótko mówiąc: jeśli w ten lub inny sposób wstępuje w szeregi klasy posiadającej i w sferę konkurencji. Proletariusz wyzwala się znosząc konkurencję, własność prywatną i wszystkie różnice klasowe.
 
 

9.    pytanie:


Czym różni  się  proletariusz  od rzemieślnika? (3)
 
 
Odpowiedź:
 
 
W przeciwieństwie do proletariuszy, tak zwani rzemieślnicy występowali niemal wszędzie w przeciągu ostatniego (osiemnastego) wieku i jak dotąd nadal występują. Są proletariuszami w najlepszym razie tylko chwilowo. Ich celem jest akumulować kapitał własnoręcznie i w ten sposób wyzyskiwać innych robotników. Często mogą osiągnąć ten cel  tam, gdzie gildie rzemieślnicze nadal istnieją lub gdzie wolność od ich ograniczeń nie doprowadziła jeszcze do powstania metod fabrycznych w pracy rzemieślniczej i do gwałtownej konkurencji. Ale jak tylko system fabryczny zostanie wprowadzony do rzemiosła i w pełni rozwinie się konkurencja, poprzednie stosunki znikną, a rzemieślnicy będą stawać się bardziej i bardziej proletariuszami.
 
Rzemieślnicy mogą wyzwolić się, albo poprzez przyłączenie się do burżuazji, albo wchodząc do klasy średniej, jednak większość z nich z powodu wzmożonej konkurencji będzie stawać się proletariuszami. W tym wypadku, ich wyzwolenie związane jest z przyłączeniem się do ruchu proletariackiego, czyli mniej lub bardziej komunistycznego.
 
 

10.    pytanie:


Czym różni  się  proletariusz  od robotnika manufaktury?
 
 
Odpo wied ź:
 
 
Robotnik manufaktury XVI-XVIII stulecia prawie wszędzie posiadał jeszcze jakieś narzędzia pracy, swój warsztat tkacki, kołowrotki dla swojej rodziny, małe poletko, które uprawiał w wolnych chwilach. Tego wszystkiego proletariusz nie posiada. Robotnik manufaktury mieszka z reguły na wsi i pozostaje w mniej lub bardziej patriarchalnych stosunkach ze swoim dziedzicem lub pracodawcą; proletariusz mieszka przeważnie w wielkich miastach i łączą go z jego pracodawcą stosunki czysto pieniężne.
 
 
Wielki przemysł wyrywa robotnika manufaktury z patriarchalnych stosunków, pozbawia go własności, którą jeszcze posiadał, i w ten sposób dopiero przekształca go w proletariusza.
 


11.    pytanie:


Jakie    były    bezpośredni e    skutki    rewolucji  przemysł owej   i podzi ału społeczeństwa  na burżuazję  i proletariat ?
 
 
Odpowiedź:
 
 
Po pierwsze: praca maszynowa obniżała ustawicznie ceny wyrobów przemysłowych we wszystkich krajach świata, co w konsekwencji doprowadziło do tego, że stary system manufaktury, czyli przemysłu opartego na pracy ręcznej, został całkowicie zburzony. Wszystkie na wpół barbarzyńskie kraje, które wcale lub prawie wcale nie były wciągnięte w nurt historycznego rozwoju i których produkcja dotąd opierała się na manufakturze, zostały wskutek tego gwałtownie wyrwane ze swej izolacji. Kupowały one tańsze towary od Anglików skazując swoich własnych robotników manufaktury na zagładę. W ten sposób kraje, które w ciągu całych tysiącleci nie wykazywały żadnego postępu, np. Indie – zostały całkowicie zrewolucjonizowane i nawet Chiny zdążają obecnie ku rewolucji. Doszło do tego, że nowa maszyna, wynaleziona dziś w Anglii, w ciągu jednego roku pozbawia chleba miliony robotników w Chinach. W ten sposób wielki przemysł stworzył więź między wszystkimi ludami kuli ziemskiej, wszystkie małe, lokalne rynki połączył w rynek światowy, przygotował wszędzie cywilizację i postęp i doprowadził do tego, że wszystko, co zachodzi w krajach cywilizowanych, musi z kolei oddziaływać na wszystkie inne kraje.
 
Tak więc, jeśli obecnie w Anglii lub Francji robotnicy wyzwolą się, musi to we wszystkich innych krajach pociągnąć za sobą rewolucje, które wcześniej lub później doprowadzą do wyzwolenia również tamtejszych robotników.
 
Po drugie: wszędzie, gdzie wielki przemysł zajął miejsce manufaktury, rewolucja przemysłowa przyczyniła się do ogromnego rozwoju burżuazji, jej bogactwa i potęgi i uczyniła z niej klasę odgrywającą główną rolę w kraju. Skutek tego był taki, że wszędzie, gdzie proces ten zachodził, burżuazja zagarniała władzę polityczną w swojeręce i wypierała klasy dotychczas panujące: arystokrację, mieszczan cechowych i reprezentującą obie te klasy monarchię absolutną.
Burżuazja obaliła władzę arystokracji i szlachty znosząc majoraty, czyli niezbywalność majątków ziemskich, oraz wszelkie przywileje szlacheckie. Unicestwiła władzę majstrów cechowych znosząc wszystkie cechy i przywileje rzemiosła. Na ich miejsce wprowadziła wolną konkurencję, to znaczy taki stan społeczeństwa, w którym każdy ma prawo uprawiania dowolnej gałęzi przemysłu, przy czym może mu w tym przeszkodzić jedynie brak koniecznego na ten cel kapitału. Wprowadzenie wolnej konkurencji jest zatem równoznaczne z publicznym uznaniem, że odtąd członkowie społeczeństwa o tyle tylko są jeszcze nierówni, o ile nierówne są ich kapitały, że kapitał jest decydującą siłą, a klasa kapitalistów, bourgeois, zajęła pierwsze miejsce w społeczeństwie. Wolna konkurencja jest jednakże konieczna w początkowym okresie rozwoju wielkiego przemysłu, jest ona bowiem jedynymstanem społeczeństwa, w którym powstać może wielki przemysł.
 
Burżuazja obalając w ten sposób władzę społeczną szlachty i majstrów cechowych obaliła też ich władzę polityczną. Podobnie jak wysunęła się na stanowisko czołowej klasy w społeczeństwie, tak też ogłosiła się za klasę przewodzącą w życiu politycznym. Uczyniła to wprowadzając system przedstawicielski, opierający się na burżuazyjnej równości wobec prawa i na prawnym uznaniu wolnej konkurencji. System ten wprowadzony został w państwach europejskich pod postacią monarchii konstytucyjnej.
W monarchii konstytucyjnej ci tylko są wyborcami, którzy posiadają pewien kapitał, a więc tylko burżuazja; ci burżuazyjni wyborcy wybierają deputowanych, a ci burżuazyjni deputowani, posługując się prawem odrzucania podatków, wybierają rząd burżuazyjny.
 
 
Po trzecie: rewolucja przemysłowa przyczyniała się wszędzie do rozwoju proletariatu w tym samym stopniu, co do rozwoju burżuazji. W tym samym stosunku, w jakim wzrastało bogactwo burżuazji, wzrastał liczebnie  proletariat. Ponieważ proletariat może być zatrudniony jedynie przez kapitał, a kapitał pomnaża się wtedy tylko, gdy zatrudnia robotników, przeto wzrost liczebny proletariatu następuje równolegle ze wzrostem kapitału. Jednocześnie rewolucja przemysłowa skupia zarówno burżuazję jak i proletariat w wielkich miastach, gdzie warunki rozwoju przemysłu są najbardziej korzystne i dzięki temu skupieniu mas w jednym punkcie rodzi się wśród proletariatu świadomość własnej siły. Dalej, im bardziej rozwija się rewolucja przemysłowa, im więcej wynalezionych zostaje nowych maszyn wypierających pracę ręczną, tym bardziej obniża wielki przemysł płacę roboczą, którą, jak powiedzieliśmy, redukuje do jej minimum, a tym samym czyni położenie proletariatu coraz trudniejszym do zniesienia. W ten sposób, z jednej strony na skutek rosnącego niezadowolenia proletariatu, z drugiej zaś na skutek wzrostu jego siły, rewolucja przemysłowa przygotowuje rewolucję społeczną, której dokona proletariat.
 
 

12. pyt anie:


]akie był y dalsze następstwa  rewolucji przemysłowej ?
 
 
Odpowiedź:
 
 
Wielki przemysł stworzył w postaci maszyny parowej i innych maszyn środki, które w krótkim przeciągu czasu i małym nakładem kosztów pozwalają powiększać produkcję przemysłową w nieskończoność. Wobec takiej łatwości produkcji wolna konkurencja będąca nieuchronną konsekwencją tego wielkiego przemysłu przybrała niebawem niesłychanie gwałtowny charakter; mnóstwo kapitalistów rzuciło się w wir działalności przemysłowej i w krótkim czasie zaczęto produkować więcej, niż można było spożyć. W rezultacie wyprodukowane towary nie mogły być sprzedane i nastąpił tak zwany kryzys handlowy. Fabryki musiały stanąć, fabrykanci bankrutowali, a robotnicy pozostawali bez chleba. Wszędzie panowała skrajna nędza. Po pewnym czasie nadmiar produktów został wyprzedany, fabryki rozpoczęły znowu pracę, wzrastała płaca robocza i stopniowo interesy szły lepiej niż kiedykolwiek dotąd.
 
Ale nie na długo, bo znowu zaczęto produkować zbyt dużo towarów i następował nowy kryzys, który miał znowu dokładnie taki sam przebieg jak poprzedni. Tak więc od początku bieżącego stulecia stan przemysłu bezustannie wahał się pomiędzy okresami rozkwitu a okresami kryzysu i niemal regularnie w odstępach od pięciu do siedmiu lat (4) następował kolejny kryzys, który za każdym razem połączony był z ogromną nędzą wśród robotników, ogólnym podnieceniem rewolucyjnym i z wielkim niebezpieczeństwem dla całego istniejącego ustroju.
 
(4) W roku 1892, w przedmowie do drugiego wydania „Położenia klasy robotniczej w Anglii” Engels pisał: „Cykl wielkich kryzysów przemysłowych został określony w tekście na pięć lat. Taki czasokres zdawał się wynikać z przebiegu wydarzeń od 1825 do 1842 roku. Dzieje przemysłu od 1842 do 1868 roku dowiodły jednak, że w istocie rzeczy okres ten trwa lat dziesięć, że kryzysy pośrednie (Zwischenkrisen) miały charakter drugorzędny i od 1842 stopniowo zanikały”. - Red.
 
 

  13. pytanie:


Jakie wnioski wysnuć należy z tych regularnie powtarzających się kryzysó w handlowych?
 
 
Odpowiedź:
 
 
Po pierwsze: że wielki przemysł, jakkolwiek w początkowej fazie swego rozwoju sam stworzył wolną konkurencję, obecnie już ją przerósł, że konkurencja i w ogóle uprawianie produkcji przemysłowej przez poszczególne jednostki zamieniło się w więzy dla wielkiego przemysłu, które to więzy musi on zerwać i zerwie; że wielki przemysł, dopóki prowadzony będzie na dotychczasowych zasadach, nie może istnieć inaczej jak tylko prowadząc do powtarzającego się w odstępach siedmioletnich powszechnego zamętu, który za każdym razem zagraża całej cywilizacji i nie tylko proletariuszy spycha na dno nędzy, ale rujnuje również wielu kapitalistów; że należy zatem albo w zupełności wyrzec się wielkiego przemysłu, co jest rzeczą absolutnie niemożliwą, albo też uznać, że zachodzi konieczność nowej organizacji społeczeństwa, w której produkcją przemysłową kierować będą nie poszczególni, wzajemnie konkurujący ze sobą fabrykanci, lecz całe społeczeństwo według jednego ustalonego planu i stosownie do potrzeb ogółu.
 
 
Po drugie: że wielki przemysł i możność nieskończonego rozszerzania produkcji, jaką on stwarza, czynią możliwym taki ustrój społeczeństwa, w którym wszystko, co jest konieczne do życia, wytwarzane będzie w takich ilościach, że każdy członek społeczeństwa będzie mógł zupełnie swobodnie rozwijać swoje siły i zdolności i znajdować dla nich zastosowanie. Że zatem owa cecha wielkiego przemysłu, która w dzisiejszym społeczeństwie jest przyczyną całej nędzy i wszystkich kryzysów handlowych, przy innej organizacji społecznej stanie się tą właśnie cechą, która unicestwi ową nędzę i plagę przesileń.
 
 
A więc dowiedzione zostało w nieodparty sposób:
 
 
1)    iż całe to zło przypisać dziś należy wyłącznie ustrojowi społecznemu, który już nie odpowiada obecnym stosunkom;
 
 
2)    że istnieją już środki dające możność całkowitego usunięcia tego zła przez stworzenie nowego ustroju społecznego.
 
DALSZA CZĘŚĆ TEKSTU
CAŁOŚĆ MOŻNA POBRAĆ PONIŻEJ W PLIKU PDF

ZałącznikWielkość
Engels - Zasady Komunizmu.pdf245.13 KB

Społeczność

LENIN