Multimedia

Kto przegląda

W tej chwili stronę przegląda 0 użytkowników i 23 gości.

Jerzy J. Wiatr: Jugosłowiański wariant niestalinowskiego socjalizmu (cz. II)

Tito

POWRÓT DO POCZĄTKU TEKSTU
4.Próba rozwiązania kwestii narodowej
 
Poobnie jak Związek Radziecki, Jugosławia jest państwem wielonarodowym z silną tradycją konfliktów między narodami wchodzącymi w jej skład. Stalinizm wśród innych cech wyróżniających miał i tę, że zespolony był ściśle z wielkorosyjskim nacjonalizmem, przez co formalnie federacyjna struktura państwa ukrywała w istocie reżim ucisku narodowego , a w pewnych wypadkach nawet wynaradawiania. Jugosławia poszła radykalnie odmienną drogą,  czym także wyrażał się niestalinowski charakter jugosławiańskiego socjalizmu.
 
Korzenie problemu narodowego Jugosławii tkwią w wynikach pierwszej wojny światowej, zaś wchodzące w skład rozpadającej się monachii Habsburgów Chorwacja, Bośnia i Hercegowina oraz Słowenia znalazły się pod władzą serbską. Powstała w ten sposób nowa, wielonarodowa monarchia – Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, w którym jednak Serbowie zajmowali pozycję dominującą. Fakt że w królestwie panowała serbska dynastia Karadziordziewiców i że korpus oficerski złożony był niemal wyłącznie z Serbów i Czarnogórców (etnicznie, kulturowo i historycznie bliskich Serbom), powodował, iż zjednoczone królestwo było w istocie wielką Serbią rozszerzoną na słowiańskie kraje dawnych Austro-Węgier. W styczniu 1929 roku król Aleksander I w drodze zamachu stanu rozwiązał parlament, zniósł konstytucję i wprowadził dyktaturę monarchiczno-wojsową. Nazwa państwa została zmieniona (Królestwo Jugosławii), a w stosunku do narodowości nie-serbskich nastała faza surowszych niż poprzednio restrykcji. Prowadziło to do zaostrzania konfliktu narodowościowego, którego ofiarą padł m.in. król Aleksader I zamordowany w 1934 roku w Marsylii przez chorwackiego nacjonalistę. W czasie drugiej wojny światowej Niemcy i Włochy prowadziły politykę podziału Jugosławii, popierając profaszystowski reżim chorwackich ustaszów, do których państwa (tzw. Niezależne Państwo Chorwatów), włączono Bośnię i Hercegowinę. Wo okupowanej przez Włochów Czarnogórze stworzono odrębne królestwo pod protektoratem łoch. W tej sytuacji walka o wyzwolenie była również walką o stworzenie zjednoczonej Jugosławii.  Wojenny program Komunistycznej Partii Jugosławii proklamował powstanie państwa federalnego, w którym wszystkie narody miałyby równe prawa. 29 listopada wyłoniona z powojennych wyborów Skupszczina proklamowała powstanie Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii, zaś 31 stycznia 1946 roku konstysucja zapewniała równoprawnośc sześiu republik wchodzących w jej skład (Serbii, Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, Słowenii , Czarnogórze i Macedonii)
 
Federacyjna struktura powojennej Jugosławii stanowiła wyraz koncepcji teoretycznych, które już przed wojną zostały sprecyzowane przez najwybitniejszego teoretyka (a zarazem przywódcę ) rewolucji jugosławiańskiej Edwarda Kardelja. Kardelj poświęcił kwestii narodowej poważne studium pt. „Rozwój słoweńskiego problemu narodowego”, wydane w 1938 roku. W końcowej części tej książki Kardelj przedstawił program rozwiązania słoweńskiego problemu narodowego na drodze federacji wolnych narodów. Powojenne wydanie tej ksiązki zawiara obszerny wstęp, w którym autor poddał wnikliwej krytyce poglądy Stalina na kwestie narodową [34], a także przeanalizował doświadczenie rozwiązania problemu narodowego w socjalistycznej Jugosławii. Zagadnieniu narodowemu Kardelj poswięcił wiele innych prac mniejszych, w których silnie przewija się myśl, że jedynie socjalistyczny system samorządowy stwarza warunki dla rzeczywisteo równouprawnienia narodów Jugosławii [35] wyraźnie też przeciwstawiał Kardelj praktykę i teorię jugosławiańską polityce Stalina w kwestii narodowej, wudząc w tej ostatniej jeden z produktów biurokratycznego systemu.
 
Zastosowanie w praktyce politycznej kardeljowskiej teorii nie było jednaksprawą prostą. Jugosławia weszła w okres powojenny z bagażem nie tylko dawnych, ale i najnowszych krzywd, w które nacjonalistyczne siły poszczególnych narodów jugosławiańskich wyrządziły innym. Serbowie w szczególności  pamiętali okrucieństwa  popełniane w stosunku do nich przez reżim chorwackich ustaszów w czasie przymusowego nawracania na katolicyzm[37]. Ale trzeba brać pod uwagę, że okrucieństwa wojny domowej zwykle są dwustronne i że w czasie wyzwalania kraju zwycięska armia partyzacka brała często krwawy odwet na pokonanych.
 
Nie był to jednak jedyny powód komplikujący sytiację. W Jugosławii można mówić nie tylko o istnieniu wielu narodów i trzech wyznań religijnych, , lecz także o wyraźnej różnicy dominującyhc kultur politycznych. Empiryczne badania socjologiczne, prowadzone przez uczowych amerykańskich i jugosławiańskich, pokazują wyraźnie, że istenieją głębokie różnice kultury politycznej powięczy północno-zachodnią częścią Jugosławii (Chorwacja, Słowenia) a częścią południowo-wschodnią (Serbia, Bośnia, Macedonia, Czarnogóra)[38], przy czym różnice te w wielkiej mierze korelują z podziałami religijnymi (katolicyzm-prawosławie-islam) i z różnicami  w poziomie rozwoju ekonomicznego. Znajduje to wyraz w zachowaniach politycznych, na przykład w wyborach. [39].
Sprawę komplikuje nadto fakt, że różnice ekonomiczne pomiędzy republikami są ogromne. Słowenia znajduje się na poziomie porównywalnym z Austrią, podczas gdy Macedonia czy Czarnogóra zbliżone są pod względem ekonomicznym do arabskich krajów Bliskiego Wschodu. W warunkach znacznej samodzielności republik rodzi to trudny problem przepływu środków z bardziej rozwiniętych republik do republik opóźnionych w rozwoju. Władze federalne prowadzc politykę prorozwojową w republikach zacofanych znajdują się między młotem a kowadłem; nigdy nie zaspokoją w pełni aspiracji tych ostatnich, a zarazem zawsze narażać się muszą republikom bardziej rozwiniętym, których kosztem ta polityka jest realizowana.
 
Istnieje wreszcie szczeólny problem autonomicznego okręgu Kosowo, wchodzącego w skład Republiki Serbii. Kosowo to historyczna siedziba Serbów, z której jednak zostali oni wyparci w czasach panowania otomańskiego, Na ich miejsce napływała ludność albańska, stanowiąca obecnie przytłaczającą większość mieszkańców. Bardzo złe stosunki między Jugosławią a Albanią datują się od 1948 roku, gdy Albania szczególnie gorąco poparła antyjugosławiański kurs polityki radzieckiej. Kontynuuje ona politykę antyjugosławiańską  w latach późniejszych , co w dużej mierze przyczyniło się do konfliktu albańsko-radzieckiego, w którym porozumienie radziecko-jugosławiańskie (po śmierci Stalina) grało role katalizatora. Albania popiera dążenia narodowe albańskiej ludności  Kosowa, co  w dość naturalny sposób zaostrza reakcję serbską na ten problem.
 
Tak więc kwestia narodowa w Jugosławii musi być uznana za szczególnie trudną i obfitującą w potencjalne, a także aktualne konflikty. Jest więc czymś nader interesującym , że mimo tak wielkiego nagromadzenia konfliktów Jugosławii udaje się uniknąć ustanowienia nacjonalistycznego reżimu dominacji jednego narodu, którym, z racji swego potencjały, mógłby być tylko naród serbski [40]. Konflikt narodowośiowy wybuchał w Jugosławii parokrotnie świadcząc o głębi trudności, z jakimi kraj ten ma do czynienia. W połowie lat 60. konserwatyne skrzydło ZKJ skupione wokół Aleksandra Rankowicia opowiadało się za wzmocnieniem władz cetralnych i wyraźnie faworyzowało serbskie interesy narodowe kosztem interesów innnychnarodów, szczególnie Chorwacji i Słowenii. Ponieważ Rankowić był przez długio czas najbliższym współpracownikiem prezydenta Tito i postrzegany był przez niego jako jego prawdopodobny następca, niebezpieczeństwo serbskiej dominacji połączyło przeciw niemu zarówno zwolenników pogłąbiania reform samorządowych,  jak i obrońców interesów narodów nieserbskich. Upadek Rankowicia w 1966 wzmocnił tendencje federacyjne i na wiele lat zapewnił korzystną dla Chorwacji i Słowenii (jak i dla innych mniejszych republik) równowagę sił w kierownictwie partii i państwa. Na początku lat siedemdziesiątych wzmogły się tendencje narodowe w Chorwacji , prowadząc do najgłębszego kryzysu wewnętrznego za życia Tito. Rozwiązanie tego kryzysu wzmocniło do pewnego stopnia pozycję  centrum, ale bez narzucania hegemonii jakiejkolwiek  grupy narodowej. Interwencja prezydenta i wojska spowodowały, jak pisze Pedro Ramet, odsunięcie liberałów, ale zachowanie liberalnych reform, a więc swoisty kompromis [41]. W ramach tego kompromisu odrębne interese republik znajdowały wyraz w ich polityce, przy czym mimo politycznych podobieństw w stanowisku republik rozwiniętych z jednej, zaś zacofanych z drugiej strony, w kwestiach ekonomicznych każda z republik szła w zasadzie własną drogą. Ramet wykazuje także, że polityka rządu federalnego nie faworyzowaław jakiś systematyczny sposób którejś z republik lub jakiejś grupy republik.
 
Pod koniec życia prezydenta Tito przeprowadzone zostały zmiany konstytucyjne gwarantujące republikom  równe prawa  wkolektywnych organach kierowniczych  państwa i ZKJ (kolektywne ciała kierownicze z rotującym przewodniczącym). Miało to na celu zarówno zapobioeżenie wysunięciu się jednoosobowego kierownictwa, jak i zagwarantowanie, że żaden z narodów Jugosławii nie skupi w swym ręku pełni władzy, Rozwiązanie to nie uchroniło Jugosławii od poważnych napięć w latach osiemdziesiątych. Ich detonatorem była „mniej lub bardziej otwarta rebelia w maju 1981 roku” w zdominowanej przez ludność albańską prowincji Kosowo [48]. Konflikt  tam wszczęty  nie wygasł do końca dziesięciolecia i w dużej mierze zaognił stosunki między Serbią (a także popierającą ją Czarnogórą) a Słowenią i Chorwacją, które w serbskim dążeniu do spacyfikowania Kosowa  i ustanowienia nad nim ściślejszej kontroli władz republikańskich widziały przejaw serbskiego nacjonalizmu [44]. Nakładanie się konfliktu narodowościowego na kryzys ekonomiczny, który w drugiej połowie lat osiemdziesiątych przybrał poważne rozmiaty , potęguje napięcia w tej dziedzinie i raodzim zarówno w Serbii jak i w innych republikach tendencje do  rewidowania dotychczasowych zasad stosunków między republikami i narodami wchodzącymi w skład Jugosławii. Trudno przewidzieć, jak potoczy się dalszy rozwój stosunków między narodami Jugosławii, zaś krwawy konflikt latem 1991 r. Przypomina czarne proroctwa tych, którzy przewidywali rozpad Jugosławii, gdy zabraknie prezydenta Tit. Jugosławia nie jest jedynym krajem w któeym konflikty etniczne trwają latami bez wyraźnego rozstrzygnięcia. Postfrankistowska Hiszpania boryka się z problemem Basków, Wielka Brytania nie daje sobie rady z walkami między protestantami i katolikami w Północnej Irladii, od połowy lat siedemdziesiątych Liban pogrążony był w wojnie domowej między jego różnymi odłamami religijno-etnicznymi, konflikty etniczne kosztowały morze krwi w Indiach (w tym spowodowały zamordowanie Mahatmy Gandhiego w 1948 roku i premier Indiry Gandhi w 1984), zaś konflikt azerbejdżańsko-ormiański na południu ZSRR przybrał w styczniu 1990 roku postać otwartej wojny domowej. Nie jest to zresztą lista pełna. W tej sytuacji trudno dziwić się, że jugosławiańskie rozwiązanie federacyjne nie zdziałało cudów i nie przyniosłow pełni zadowalającego rozstrzygnięcua skomplikowany ch kwestii etnicznych tego państwa. Jednakże zasługą Jugosławii jest to, że uchroniła przed ustanowieniem systemu nacjonalistycznej hegemonii jednego narodu nad innymi. Titoizm pod tym względem jest oczywistym zaprzeczeniem stalinizmu.
 
 
 
 
5. O znaczeniu titoizmu
 
 
 
 
W 1958 roku sympatyzujący z Jugosławią Fred Warner Neal napisał, co następuja:
 
 
 
 
Jedną z wielkich zagadek dwudziestego wieku jest pytanie, czy można mieć równocześnie kolektywistyczne społeczeństwo i polityczną demokrację. Jugosławiania starali się udowodnić, że jest to możliwe. Niektóre z ich innowacji dodają wielce otuchy, ale jak dotąd, nie udowodnili oni jeszcze, że jest to możliwe”[46].
 
 
 
 
Można sformułowanie to ująć inaczej. Od rewolucji rosyjskiej ludzie lewicy zastanawiali się, czy władza jednaj partii jest do pogodzenia z demokracją. Stalinizm potwierdził obawy tych, którzy – jak Róża Kuksemborg – od początku twierdzili, żę władza jednak parti musi wyrodzić się w dyktaturę wodza. Jugosławia właśnie dlatego, że pozostała po zerwaniu z ZSRR państwem jednopartyjnym , podjęła próbę udowodnienia [w praktyce – przyp. Red. WR], że demokracja jest możliwa pod rządami jednej partii.
 
 
 
To wydaje mi się najistotniejszym przesłaniem titoizmu – na równi z wykazaniem, że stosunkowo niewielki kraj socjalistyczny może obronić swą niepodległość i pójść własną drogą nie stając się satelitą ani socjalistycznego ZSRR, ani kapitalistycznych USA. O ile w tej drugiej kwestii sukces titoizmu jest bezsporny, o tyle w sprawie demokracji zagadnienie wydaje się bardziej złożone.
 
 
 
 
Jako doktryna titozim zawdzięcza najwięcej grupie teoretyków komunistycznych , wśród których Kidriś w kwestiach ekonomicznych (do jego śmierci w 1953 roku, a Kardelj w kwestiach politycznych odgrywali największą rolę. Jednakże ich poglądy polityczne rozwijały się w kręgi działań inicjowanych przez Tito. On też był nie tylko realizatorem koncepcji teoretycznych , ale i najwyższym autirytetem w kwestii ideologicznych treści nowej doktryny, Dlatego nazywanie jej „titoizmem” jest uzasadnione [47], nawet jeśli sam Tit i jego najbliżsi współpracownicy terminu tego unikali.
 
 
 
 
Pod koniec życia Tito widział swój dzieło polityczne jako sukces i przekonany był o trwałości struktur politycznych, które pod jego kierownictwem powstały[48]. Myślę, że w znaczeniu titiozmu decyduje połączenie trzech momentów: oryginalności koncepcji teoretycznychm trwałości zbudowanych rozwiązań politycznych i oddziaływania titoizmu (zarówno jako teorii jak i jako praktyki) na inne kraje).
 
 
 
 
Jako teoria titoizm nie był całkowicie oryginalny. Stanowił raczej adaptację do warunków jugosławiańskich poglądów, które w różnych odłamach ruchu socjalistycznego i komunistycznego występowały już wzceśniej. Jednakże syntetyzując  te koncepcje,a w szczególności odnocząc je do konkretnego doświadczenia państwa tworzącego socjalizm, teoretycy jugosławiańscy nadali titoizmowi pewną dozę oryginalności. Jako teoria był on pierwszą koherentną alternatywą wobec stalinizmu w ruchu komunistycznym [wyjąwszy trockizm – przyp. Red. WR].  Stąd między innymi brała się nienawiść, jaką do końca życia okazywał Stalin jugosławiańskiemu heretykowi. Jako praktyka państwowa titoizm zdał egzamin. Jugosławai nie załamała się mimo ogromnych zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych . [po 1991 roku Jugosławia wskutek działań nacjonalistów, krwawych wojen oraz restauracji kapitalizmu rozpadła się na siedem państw – przyp. Red. WR]. Jej system polityczny i ekonomiczny zapewnił krajowi stabilność (chociaż nie bez konfliktów i kryzysów) i jedność państwową. W kategoriahc praw człowieka i wolności politycznych Jugosławia przez wiele lat odróżniała się pozytywnie nie tylko od ZSRR, ale także od większości innych państw rządzonych przez partie komunistyczne. Jej polityka zagraniczna zyskiwała jej wielki autorytet w świcie, przyczyniając się zarazem do stabilizacji wewnętrznej .
 
 
 
Międzynarodowe oddziaływanie titoizmu było jednak mniejsze niż można byłoby oczekiwać, biorąc pod uwagę oryginalność tego kierunku myśli i praktyki rewolucyjnej. . Do 1956 roku Jugosławia pozostawała izolowana, jeśli nie liczyć rozwijających się kontaktów z krajami postkolonialnymi, które jednak nie traktowały jej systemu jako wzoru dla siebie. W roku 1956 w Polsce i na Węgrzech krytyka stalinizmu często sięgała do doświadczeń jugosławiańskich – zwłaszcza w zakresie budowy rad robotniczch. Jednakże rewolucja węgierska została stłumiona przez interwencję wojsk radzieckich, zaś w Polsce stopniowy odwrót od pańdziernikowych reform 1956 roku powodował, że doświadczenie jugosławiańskie pozostawało atrakcyjnym, ale egzotycznym wzorem. Najsilniej zapewnw oddziałała jugosławia na tych antystalinowskich działaczy  i teoretyków, którzy szukali potwirdzenia własnych przekonań o konieczności i prawie każdego narodu do podążania własną drogą, do suwerenności wstosunkach z innymi państwami socjalistycznymi [49].
 
 
 
 
W latach późniejszych reformatorzy w niektórych państwach socjalistycznych poszli inną niż titoizm drogą, większy nacisk kładąc na pluralizm polityczny (w tym prawo do opozycji politycznej) niż na kwestie samorządności. Ta ostatnia jednak wracała w różnych programach reformatorskich stanowiąc dalekie echo jugosławiańskich rozwiązań.
 
 
 
 
 
Najważniejsze jednak wydaję mi się to, że Jugosławia wykazała możliwość innego niż stalinizm modelu systemu socjalistycznego. Co więcej, model tenprzy wszystkich jego ułomnościach był nieporównywalnie lepszy, bardziej wolnościowy , berdziej sprawiedliwy i bardziej ekonomicznie wydajny niż model stalinowski i wzorowane na nim model pochodne wobec stalinizmu w innych państwach socjalistycznych. Na tym polega największe znaczenie dzieła, które pod kierownictwem Józefa Broz-Tito podjęli komuniści Jugosławii
 
 
 
 
Źródło: Jerzy J.Wiatr „Zmierzch systemu”, wyd. Fundacja im. Kazimierza Kelles-Krauza, Warszawa 1991
 
 
Wersja cyfrowa: Władza Rad, www.1917.net.pl, 2011

Społeczność

BLOOD