Multimedia

Kto przegląda

W tej chwili stronę przegląda 0 użytkowników i 15 gości.

Świadomość Społeczna - Rozdział II - część I

nslogo.jpg

Rozdział II

Uwarunkowania świadomości społecznej

Byt społeczny i świadomość społeczna

Jedna z głównych i najbardziej znanych tez materializmu hi-storycznego brzmi, iż byt społeczny określa świadomość społeczną.

Idealizm historyczny stoi na stanowisku, że idee społeczne są samodzielnym i jedynym czynnikiem decydującym o rozwoju stosunków społecznych. Do określonego zaś stanu idei i poglą¬dów prowadzi samorzutny ich rozwój — idee wcześniejsze ro¬dzą i określają następne, jest to więc niezależna od innych czynników kontynuacja i promieniowanie idei. Rodzą się one w umysłach ludzi niezależnie od świata zewnętrznego. Rozwój myśli (np. nauki, prawa lub moralności) jest pierwszą i podsta¬wową przyczyną rozwoju historycznego społeczeństwa. „Na początku" stosunków społecznych i praktyki społecznej, „czy¬nu" — jest więc idea, myśl, słowo. Pozostaje tu jednak nie roz¬strzygnięta kwestia, skąd biorą się idee, jaka jest ich geneza. Idealizm zatem „to postawa mentorska wobec życia. Jest on refleksem świadomości, która nie zna i nie uznaje swego przedmiotowego, ziemskiego źródła i swej przedmiotowej hi¬storii. Jest on złudzeniem myśli, która sądzi, że nie ma pozamyślowego źródła i pozamyślowego przedmiotu (...).
Postawa filozofii marksistowskiej jest przeciwieństwem mentorstwa. Nie odrzuca ona sterującego wpływu myśli na działa-nie materialne, ale ujmuje ten wpływ jako wtórną (drugą) fazę całościowego powiązania człowieka z materialnym świa¬tem. Fazę pierwotną (pierwszą) tworzy rodzenie i rozwi¬janie aktywności myślowej w rozwoju aktywności materialno-życiowej, praktycznej. Pierwsza z tych faz jest źródłem i «uprawomocnieniem» drugiej" [1].

Według materializmu filozoficznego poglądy i ideały nie „lęgną" się w umysłach ludzi „z niczego". Są one wyrazem, odbiciem obiektywnych warunków życia ludzi, uświadomie¬niem ich potrzeb. „W społecznym wytwarzaniu swego życia — pisał Karol Marks — ludzie wchodzą ze sobą w określone, ko¬nieczne, niezależne od ich woli stosunki, w stosunki produkcji, które odpowiadają określonemu szczeblowi rozwoju ich mate¬rialnych sił wytwórczych. Całokształt tych stosunków produk¬cji stanowi ekonomiczną strukturę społeczeństwa, realną pod¬stawę, na której wznosi się nadbudowa prawna i polityczna, i której odpowiadają określone formy świadomości społecznej. Sposób produkcji życia materialnego warunkuje społeczny, po¬lityczny i duchowy proces życia w ogóle. Nie świadomość ludzi określa ich byt, lecz przeciwnie, ich byt społeczny określa ich świadomość" [2].

Teza głosząca, iż społeczny byt warunkuje społeczną świa-domość, nie oznacza bynajmniej negacji jej roli i udziału w wy-darzeniach i procesach historycznych ani też nie skłania do za-niechania badań nad jej formami i rozwojem. Stanowi ona na-tomiast negację koncepcji, zgodnie z którymi świadomość społeczna rodzi się całkowicie niezależnie od warunków ze-wnętrznych, materialnych, rozwija się „sama przez się", a także koncepcji, według których idee społeczne mają moc określania rozwoju historycznego, decydowania o charakterze i istnieniu zjawisk społecznych. Materialistyczna interpretacja świadomoś¬ci społecznej polega na wiązaniu jej z material-nym podłożem.
Teza o materialnym uwarunkowaniu świadomości społecznej ma potrójne znaczenie:

Głosi ona, że życie materialne ludzi genetycznie poprzedza i warunkuje ich życie duchowe. Historycznie rzecz ujmując, życie duchowe powstało i rozwinęło się na gruncie rozwoju swoistej, materialnej działalności produkcyjnej człowieka, umożliwiającej zaspokajanie i rozwój jego potrzeb. Ujmując zaś sprawę aktualnie, ludzie muszą najpierw zaspokajać potrzeby materialne (fizyczne), aby mogli przejawiać i rozwijać działal¬ność duchową w jej bardziej bogatych formach.

Teza o materialnym uwarunkowaniu świadomości społecznej ma też znaczenie metodologiczne, głosi ona bowiem, że pog¬lądy ludzi w swej treści stanowią odzwierciedlenie ich warun¬ków życiowych, że są zawsze takie, jakie są obiektywne, mate¬rialne warunki ich życia. Fakt ten musi być uwzględniany w badaniach świadomości — inaczej niezrozumiałe stają się poszczególne poglądy i idee społeczne. Zrozumieć je można tylko w kontekście czasu i warunków, w których się one rodziły i które odzwierciedlają.
Teza ta ma również znaczenie funkcjonalne: świadomość społeczna odgrywa rolę tym większą, im wierniej dane poglądy wyrażają warunki życia i potrzeby ludzi, tendencje ich rozwoju, im bardziej warunki te są dojrzałe do przyjęcia owych idei. „Teoria — pisał Karol Marks — urzeczywistnia się w narodzie zawsze tylko o tyle, o ile stanowi urzeczywistnienie jego po¬trzeb" [3].
Słuszne jest zatem stwierdzenie, iż „Marks jako twórca materializmu historycznego zbudował (...) -aparat teoretyczny poz¬walający wyjaśniać społeczną rolę idei, tzn. odpowiedzieć na pytanie, pod jakimi warunkami idee mogą odegrać swą history-czną misję, a więc upowszechnić się i opanować umysł ludzki. Odpowiedź ta sprowadza się, najogólniej mówiąc, do wskaza¬nia, iż dzieje się tak tylko wówczas, gdy idee wyrażają potrzeby odnośnego podmiotu zbiorowego" [4]. Toteż „wszelka propagan¬da musi się na dłuższą metę okazać bezskuteczna, jeśli jej treści nie odpowiadają potrzebom i interesom określonego podmiotu zbiorowego" [5].

Na czym jednakże polega konkretnie zależność między świa-domością ludzi a ekonomicznymi warunkami ich życia? W ja¬kim sensie warunki te określają konkretny kształt i poziom świadomości danego społeczeństwa? Czy warunki materialne w sposób jednoznaczny określają poglądy i postawy ludzi? I czy wszelkie ich przeświadczenia są zależne od zmieniających się warunków społeczno-ekonomicznych? Te pozornie proste pytania stwarzają wiele trudności i kłopotów interpretacyj¬nych.
Powtórzmy, że relację świata materii i świadomości należy rozpatrywać na dwóch podstawowych płaszczyznach. Pierwszą z nich jest płaszczyzna ontologiczna. Chodzi tu właśnie o sto¬sunek genetyczny bytu materialnego i świadomości. Jeden z as¬pektów tego zagadnienia dotyczy relacji materii (ciała, tego co fizyczne) i indywidualnej psychiki — świadomości ludzkiej (problem psychofizyczny). Innym jest aspekt relacji między materialnymi warunkami życia społecznego — bytem społe¬cznym — a świadomością społeczną.
Drugą jest płaszczyzna teoriopoznawcza — relacji treścio¬wej ludzkiej wiedzy, poznania — wyobrażeń, spostrzeżeń itp. do poznawanych przedmiotów. Chodzi o to, czy stanowią one realny obiekt poznania, a zatem człowiek może poznać — od-zwierciedlać w świadomości — świat w sposób prawdziwy, czy też (jak głosi idealizm subiektywny) są jego tworem.

Interesuje nas tutaj wyłącznie kwestia relacji między mate-rialnymi warunkami życia społecznego a świadomością społe-czną. Przypomnijmy, że naszkicowane pojmowanie zależności między świadomością (i postawami) ludzi a ich materialnymi warunkami życia ma długą tradycję. Starożytni mawiali bo¬wiem: primum vivere, deinde philosophari („najpierw /móc/ żyć, potem filozofować"). Pogląd ten często przewija się w literatu¬rze pięknej. Bertolt Brecht pisał w Dobrym człowieku z Seczua- nu, iż tam, „gdzie talerze są puste, jedzący biorą się za łby", lekceważąc „przykazania bogów".

Jest symptomatyczne, jak powszechnie, w zasadzie niezale¬żnie od światopoglądu, przyjmowana jest dzisiaj teza o uwa-runkowaniu świadomości ludzi przez ich materialne bytowanie. Pogląd ten podzielają bowiem ludzie o różnych orientacjach światopoglądowych i ideologicznych, o różnych poziomach in-telektualnych itp. Tym samym marksistowska formuła iż „byt społeczny określa świadomość społeczną" została — przynaj-mniej w odniesieniu do moralności — powszechnie przyjęta. Zarazem zaś — ze względu na szerokie upowszechnienie — stwierdzenie to jest często wypaczane, przypisuje mu się treści, jakich ono nie zawiera ani nie może zawierać. „Wielkie odkry¬cie Marksa najbardziej może zostało zbanalizowane i nawet wypaczone w mechanistycznych interpretacjach tezy: «Byt ok-reśla świadomość» (...) Klasycznej tezie materializmu history-cznego nadawano jednostronną interpretację [przeciwko czemu protestował (...) Engels]. Była to interpretacja oczywiście niezgodna z całokształtem stanowiska Marksa interpretacja jakby jednokierunkowej zależności od bytu (...) Wiadomo, że i obec¬nie spotykamy się z mechanistycznym, jednostronnym i jedno¬kierunkowym pojmowaniem zależności świadomości od bytu, przede wszystkim w niektórych, tzw. scjentystycznych inter¬pretacjach marksizmu, a najczęściej w wielu przejawach co-dziennego życia ideologicznego i politycznego, w indywidual¬nych postawach ludzi" [6]. A co istotniejsze, twierdzeniu temu częstokroć przypisuje się treści niezgodne z rzeczywistością społeczną, pojmuje się je w sposób uproszczony i zniekształco¬ny. Ponieważ zaś dotyczy ono istotnych stron życia społecznego i wywiera wpływ na świadome działanie ludzi, przeto, jeśli jest fałszywie interpretowane, rodzi np. poczucie bezsilności wobec rzekomo absolutnej żywiołowości procesów społecznych, nie dających się korygować przez świadomą działalność ludzi.
Uproszczenia i wulgaryzacja stwierdzenia, iż byt społeczny warunkuje świadomość ludzi, występują zwłaszcza w publicy-styce i opiniach potocznych, ale także w pracach teoretycznych. Polegają one przede wszystkim na:

— utożsamianiu „bytu społecznego" z materialnym pozio-mem życia ludzi („stopą życiową") — w ten sposób zawęża się pojęcie bytu społecznego do indywidualnego standardu mate-rialnego jednostek;

— mechanicznym pojmowaniu relacji między poziomem tak rozumianego bytu a poziomem świadomości ludzi — w takim ujęciu świadomość jest traktowana jako proste następstwo przemian ekonomicznych;

— stawianiu znaku równości między poziomem wąsko poj-mowanego bytu materialnego a poziomem świadomości jed¬nostki ludzkiej, jej dojrzałości politycznej, moralnej itp. — z te¬go punktu widzenia wyższy standard materialny jest równozna¬czny z „wyższym" poziomem świadomości;

— jednostronnym traktowaniu świadomości społecznej jako jedynie wytworu warunków materialnych, jako produktu final-nego, biernego wobec swej materialnej podstawy.
Uproszczone interpretacje zależności świadomości od wa-runków materialnych w klasycznej postaci występują w roz¬maicie wyrażanej koncepcji „automatycznego rozwoju" świa¬domości w określonym kierunku, odpowiednio do zmian w sfe¬rze materialnej. Według tego stanowiska każda zmiana — a zwłaszcza ustrojowa — w sferze warunków społeczno-ekonomicznych pociąga za sobą natychmiastowe i samoczynne przemiany w sferze świadomości, „dopasowującej się" do swej materialnej podstawy.

Przypomnijmy, że samo pojęcie „bytu" jest wieloznaczne, obejmuje bowiem rozległy zakres różnorodnych zjawisk.
Byt społeczny to przede wszystkim warunki ustrojowe: struk-tura klasowa, stosunki własnościowe, sposób produkcji, a więc społeczny sposób zdobywania przez ludzi środków zaspokajania potrzeb. Ta sfera bytu społecznego określa w zasadniczej mie¬rze poglądy i postawy ludzi w kwestiach np. sprawiedliwości i równości społecznej, celów, które nadają wartość ludzkiemu życiu, ona wpływa na stosunek ludzi do pracy.

Byt społeczny to również — związane ze stosunkami społe-cznymi oraz wpływające na indywidualne warunki życia — stosowane praktycznie zasady podziału społecznie wytwarzanych dóbr. W szczególności zaś w warunkach socjalizmu zasady te i zakres ich przestrzegania — sprawiedliwego podziału dóbr według wkładu społecznie użytecznej pracy, jej efektów — wy¬wierają wpływ na świadomość polityczną i moralną ludzi, na ich aktywność, stosunek do ustroju.

Byt społeczny to oczywiście także ogólne warunki cywiliza-cyjne, czyli poziom sił wytwórczych, stopień rozwoju techniki i organizacji wytwarzania oraz towarzyszące temu instytucje społeczne. Istnieje bezpośrednia zależność między np. rozmia¬rem czasu i warunkami pracy oraz rozwojem urbanizacji i ko-munikacji (motoryzacji) a aspiracjami, poglądami i ideałami do-tyczącymi m.in. form spędzania czasu wolnego.

Byt społeczny wreszcie to także materialne warunki egzy¬stencji indywidualnej (płace, mieszkania, zaopatrzenie, komu¬nikacja, lecznictwo, rekreacja itp.), uzależnione zarówno od sy¬tuacji klasowej) ludzi, od charakteru ustroju społecznego, jak i od poziomu rozwoju cywilizacji w świecie oraz w danym spo-łeczeństwie. Te warunki (określane też za pomocą takich pojęć, jak „stopień zaspokajania historycznie ukształtowanych, odczuwanych w danym czasie potrzeb", „możliwości nabywcze", „stopa życiowa") wpływają oczywiście w sposób najbardziej widoczny i doraźny na wiele sfer postępowania i poglądów lu¬dzi.
Kategoria bytu społecznego jest więc bardzo szeroka. „Byt społeczny to całokształt materialnej działalności społe¬cznej ludzi w danej epoce historycznej. Składa się nań działalność zachodząca w procesie przetwarzania, wymieniania i spożywania materiału przyrody, w procesie badań naukowych oraz w procesie wychowania młodego pokolenia, wdrażania go w życie społeczne Byt społeczny obejmuje więc zarówno wy¬mianę materii zachodzącą pomiędzy społeczeństwem a przy¬rodniczym otoczeniem, jak i pomiędzy jednostkami a grupami, które tworzą społeczeństwo (...)
Naukowa kategoria «bytu społecznego» różni się istotnie od występujących w języku potocznym pojęć «bytu» czy «warun¬ków bytowych ludzi». Tymi ostatnimi pojęciami oznacza się głównie tzw. stopę życiową, charakter i wielkość konsumpcji lub wysokość i sposób wydatkowania dochodów społe¬cznych" [7].

Odróżnienie bytu materialnego i świadomości społecznej, po-traktowanie bytu jako podłoża świadomości nie oznacza, że w każdym przypadku możliwe jest ścisłe rozgraniczenie tego, co materialne, obiektywne i tego co świadomościowe, subiek¬tywne. Relacja ta przedstawia się inaczej, gdy bierzemy pod uwagę tak podstawowe fakty społeczne, jak stosunek określo¬nych klas społecznych do środków produkcji oraz ich świado¬mość społeczni inaczej zaś przedstawia się ona np. w sferze wytwórczości. Świadomość nie jest bowiem elementem stosunku do środków produkcji, który stanowi fakt bezwzględnie obiektywny. Jest ona natomiast niezbędnym elementem procesów wytwarzania materialnego, podziału wytwarzanych dóbr, zwłaszcza zaś praktyki politycznej, działalności instytucji państwowych.

Dotychczasowe uwagi w żadnym przypadku nie upoważniają do wniosku, że bezpośrednie warunki materialne życia ludzi nie mają istotnego wpływu na ich świadomość lub nie stanowią one ważnego mechanizmu regulacji postępowania ludzi. Byłoby oczywistym nieporozumieniem kwestionowanie za pomocą ja-kichkolwiek argumentów roli tych warunków oraz wagi działa¬nia na rzecz ich poprawy. Traktowanie np. wysiłków mających na celu podniesienie wydajności pracy, usprawnienie jej organi¬zacji, wzrost produkcji oraz spożycia jedynie w kategoriach tendencji technokratycznych, „małej stabilizacji", renesansu „nastrojów drobnomieszczańskich" i przeciwstawianie im „ideologii" permanentnych samo wyrzeczeń, ubóstwa, zapa¬trzenia w przyszłość przy negacji potrzeb współczesnych — miałoby niewiele wspólnego ze zdrowym rozsądkiem i ideologią socjalistyczną. Oczywiście, niebezpieczeństwo takich tendencji i nastrojów istnieje, ujawniło się ono zwłaszcza w latach sie-demdziesiątych, stąd konieczność wzmacniania przeciwdziała-jących mu czynników zarówno w systemie wychowania ideo-wego, jak i w całym systemie polityki społecznej. O wiele istot-niejsze jednak od tego niebezpieczeństwa, bynajmniej w na¬szych warunkach nie nieuchronnego, są sprawy zaspokojenia materialnych potrzeb mas na poziomie określanym przez współczesne możliwości produkcyjne.

Względnie samodzielny charakter świadomości
społecznej

Świadomość społeczna, rodzona i określana przez warunki bytu społecznego, zachowuje przeto wobec niego względnie samodzielny charakter.

Ten charakter świadomości ma wiele przejawów. Przede wszystkim znajduje on wyraz w sposobie określania świado¬mości przez warunki materialne.
Byt społeczny nie określa bowiem świadomości w sposób au-tomatyczny, lecz jedynie stwarza niezbędne warunki oraz po-trzebę istnienia określonych postaw, reakcji ludzkich, motywa¬cji postępowania. Nie rodzi tych postaw i motywacji w skali powszechnej i na zasadzie bezwzględnego wynikania. Zniesie¬nie wyzysku pracy np. nie powoduje natychmiastowej zmiany stosunku ludzi do pracy. Zmiana ta dokonuje się także w wyni¬ku bezpośrednich oddziaływań wychowawczych. Twierdzenie, że „byt społeczny określa społeczną świadomość", oznacza przede wszystkim, że warunki materialne tworzą ogólne ramy dla rozwoju określonych idei, stwarzają możliwość tego rozwo¬ju, wreszcie wymagają takich poglądów, postaw, motywacji, które ułatwiają ich istnienie.
Podkreślając rolę znajomości historii w rozwijaniu świado¬mości współczesnego społeczeństwa polskiego Henryk Jabłoń¬ski pisze: „Kształtowanie świadomości społecznej to w społe¬czeństwie socjalistycznym sprawa najwyższej wagi. Bez tego prawdziwie socjalistycznego społeczeństwa zbudować się nie da, choćby wszystkie inne warunki były spełnione (...).

Czy to jest sprzeczne z prawem nauki marksistowskiej, że «byt określa świadomość»? Oczywiste jest chyba, że nie. (...) Byłoby dużym nieporozumieniem, gdyby ktoś wierzył w taki mechanizm działania tego prawa, iż wraz ze zmianą warunków społecznych, automatycznie, jak za pomocą czarodziejskiego zaklęcia, zmienia się świadomość ludzka czy postawa każdego człowieka" [8].

Zwłaszcza zaś indywidualny standard materialny nie określa wprost poziomu świadomości, lecz jedynie sprzyja jego osiąga¬niu. Pewne zjawiska z dziedziny kultury mogą się pojawiać w krańcowo różnych warunkach materialnych (np. alkoho¬lizm).

Pisał Fryderyk Schiller:
(...) dajcie (człowiekowi) jeść i gdzie mieszkać,
Byleby nagość swą skrył,
godność odnajdzie już sam.

Odwracając to rozumowanie i stosując pewną przenośnię można stwierdzić, iż nagi, głodny, nie mający gdzie mieszkać człowiek łatwo może zatracić poczucie swej godności. Mamy tu do czynienia z negatywnymi skutkami trudnych (w ogólnym znaczeniu) warunków materialnych (np. z wpływem zakłóceń rynkowych na wzrost łapownictwa). Ma to zresztą zakres bar¬dziej uniwersalny, także międzynarodowy.
Nie znaczy to oczywiście, że ciężkie warunki życia rodzą nie-uchronnie i automatycznie np. zło moralne. Można powołać się na niejeden przykład, jak w trudnych warunkach życiowych ob-jawiają się piękne, szlachetne postawy solidarności, bezintere-sowności, życzliwości itp. (z czego znów nie wynika, że to trudne warunki materialne uzdrowicielsko wpływają na moral¬ność). Chodzi jedynie o to, że warunki te — niedostatek ele¬mentarnych (na miarę aktualnych możliwości historycznych) środków do życia, są istotnym źródłem określonych zjawisk ne¬gatywnych. Warto jednak dodać, że pewne czyny nabierają mo¬ralnie dużego znaczenia właśnie w trudnych warunkach mate¬rialnych — i tak np. wielkim czynem i zasługą moralną było podzielenie się posiadaną kromką chleba np. w obozie koncen¬tracyjnym, gest ten natomiast w normalnych warunkach ma in¬ny wymiar.
Nie znaczy to także, że „syty niewolnik" przestaje być nie-wolnikiem, że wystarczy zaspokoić potrzeby materialne czło-wieka, by tym samym odnalazł on już „godność i honor". Po-lepszenie standardu życiowego nie poszerza, jak wiadomo, au-tomatycznie sfery doznań moralnych człowieka, jego aspiracji duchowych. Wielu przejawów zachowania się ludzi — w śro-dowisku rodzinnym, w pracy, w okolicznościach przypadko¬wych — nie sposób wyprowadzać z materialnych warunków ich życia. Stanowią one wyraz kultury człowieka i jego moralnych właściwości, są rezultatem wychowania, które, oczywiście, musi uwzględniać realne warunki społeczne, jest przez nie określane.
Warunki socjalistyczne, przemiany rewolucyjne również nie «
zmieniają świadomości ludzi natychmiast, w sposób automaty-czny i jednokierunkowy.
Mechanizmy regulujące ludzkie postępowanie są, jak wskazu¬ją najelementarniejsze spostrzeżenia, niezwykle złożone, co zresztą niekiedy prowadzi do fałszywego wniosku, iż postępo¬wanie to ma charakter z gruntu irracjonalny, nie dający się wy¬tłumaczyć w kategoriach przyczyny i skutku.

Ponadto społeczne warunki bytowania ludzi (pojmowane sze-roko) wpływają na świadomość ludzi w społecznej, przeciętnej skali, nie rodzą natomiast identycznych postaw wszystkich jednostek, zwłaszcza że różne aspekty owych warunków oddziałują na różne strony myślenia i postępowania ludzi pełniących roz-maite funkcje społeczne. Stąd relacje między świadomością a obiektywnymi warunkami materialnymi przebiegają w róż¬nych kierunkach, krzyżują się i splatają. Wywierają one wpływ na świadomość i postępowanie ludzi nie bezpośrednio i mecha-nicznie, lecz „w ostatniej instancji", jak określał to Engels.

Tu ujawnia się wreszcie sens odróżniania świadomości kolek-tywnej i indywidualnej. Byt społeczny określa bowiem przede wszystkim kolektywną świadomość społeczną, dopiero za jej pośrednictwem, przez nią — świadomość indywidualną i po¬stawy jednostek. Także wpływ indywidualnych warunków ma¬terialnych na świadomość indywidualną rozpatrywać należy przez pryzmat uwarunkowań i charakter świadomości zbioro¬wej.

Poszczególne poglądy i idee zachowują też zwykle większą trwałość niż rodzące je warunki, utrwalają się i trwają w czasie, odrywając się niejako od swego rodzimego podłoża, nie ginąc automatycznie wraz z nim. „Dla potocznej świadomości społe-cznej (w wymiarze klasowym, narodowym, jednostkowym) cha-rakterystyczne jest (...) to, iż zawiera ona wiele elementów spontanicznych, częściowo wręcz «irracjonalnych» w stosunku do całkowicie przeobrażonych stosunków społeczno-ekonomi- cznych, utrzymujących się i funkcjonujących jakby siłą bezwła-du. Autonomizacja już ukształtowanych treści i form świado-mości społecznej, ich inercyjny charakter, trwanie w sytuacji, gdy rodzące je stosunki już nie istnieją, sprawiły, że Marks ok¬reślał niekiedy świadomość społeczną jako «materię konserwa¬tywną»" [9].

Treści wielu poglądów nie sposób zrozumieć przy uwzględ¬nianiu tylko aktualnych warunków , ekonomicznych, może się bowiem zdarzyć, że między tymi warunkami a niektórymi funkcjonującymi poglądami nie ma żadnej zależności. Badając podłoże tych poglądów trzeba się cofnąć do warunków, które istniały w czasie ich narodzin. Ujawnia się w tym swoisty kon-serwatyzm świadomości ludzi, nienadążanie świadomości za rozwojem obiektywnych warunków bytu. Tak zaś, jak wraz ze zmianą określonych warunków nie giną automatycznie zrodzo¬ne przez te warunki poglądy, tak też wraz z powstaniem no¬wych warunków nie rodzą się jednocześnie poglądy nowe.

Zjawiska z dziedziny świadomości są wreszcie uzależnione od uwarunkowań wewnętrznych. Na indywidualne przekonania moralne wpływ wywierają przekonania upowszechniane społe-cznie. Postępowanie ludzi określają nie tylko aktualne impulsy, których źródłem są zewnętrzne, materialne warunki życiowe, ale i skrystalizowane w ich świadomości, odzwierciedlające ca¬łokształt doświadczenia społecznego wzorce, poglądy, ideały, dyrektywy moralne. Ogromne znaczenie odgrywają tu zwła¬szcza poglądy religijne, filozoficzne, nauka, system prawny itp.
„Dostosowanie" świadomości do warunków materialnych nie odbywa się więc mechanicznie, jest wynikiem celowego oddzia-ływania wychowawczego. Zmiana warunków życia społecznego musi zatem być uzupełniana działaniem wychowawczym na człowieka, propagowaniem określonych poglądów.
Problem ten znajduje sensowne i niegołosłowne rozwiązanie dopiero na gruncie materialistycznej dialektyki, podkreślają¬cej — jak to czynił Karol Marks w Tezach o Feuerbachu — zbieżność warunków i wychowania.
Myśl tę podejmował też Ludwik Krzywicki pisząc: „Dla uzyskania poklasku w szerokich kołach idea musi odpowiadać istniejącym potrzebom (...). Rzućmy ziarno w jak najlepszym gatunku do roli: ażeby wyrosło w łodygę, pokryło się kwieciem i zrodziło owoce, gleba winna obfitować w soki pożywne. Idea jest takim ziarnem (...) może ona wzejść, gdy jest oddźwiękiem tego, co drga wśród nas; to zaś jest dziełem warunków, w któ¬rych człowiek żyje" [10]. Ale też w żadnych warunkach nie wyra¬stają samorodnie szlachetne rośliny. Niezbędne jest wyselek¬cjonowane ziarno i wprawna ręka siewcy, a potem wytrwała pielęgnacja, by na uprawianej glebie zakwitły pożądane upra¬wy.

Pewien rodzaj warunków, np. łatwość w uzyskiwaniu pracy i środków materialnych w określonej sytuacji, może sprzyjać zarówno rozwojowi kultury, poczucia godności ludzkiej itp., jak i wywoływać takie zjawiska, jak chamstwo, alkoholizm, brak dyscypliny i poczucie nadmiernej, pewności siebie. Tu właśnie ujawniają się m.in. znaczenie lub mankamenty pracy ideowo- - wychowawczej.

Zazwyczaj uwzględniana bywa relacja czynników obiektyw-nych i subiektywnych w procesie kształtowania postaw ludz¬kich, świadomości i postępowania (klasyfikacja czynników kształtowania postaw na obiektywne i subiektywne). Właściw¬sza jednak, tak z punktu widzenia poznawczego, jak i prakty¬cznego, wydaje się być klasyfikacja, która pozwala wyróżnić:

— czynniki obiektywne (szeroko rozumiane: od ustrojowych, przez społeczne warunki materialne, do warunków indywidualnych);

— czynniki subiektywne (szeroko pojmowane, wieloszczeblowe wychowanie społeczne, działalność instytucji wychowawczych i aktywność samowychowawcza jednostek);

— czynniki o charakterze obiektywno-subiektywnym, związane z jednej strony z działalnością instytucji społeczno-politycznych, państwa i prawa, z polityką społeczno-gospodarczą, m.in. z systemem podziału dóbr, z organizacją pracy — z dru¬giej strony z udziałem jednostki w praktyce społecznej. Ta gru¬pa czynników instytucjonalno-organizacyjnych — całość polityczno-gospodarczej, socjalnej praktyki społecznej — pośredni-czy między warunkami ściśle obiektywnymi, ekonomicznymi a subiektywną stroną życia społecznego, jaką stanowi proces wychowawczy, świadomościowe oddziaływanie na świadomość ludzką.

Przypisy:

[1]'Z. Cackowski, Człowiek jako podmiot działania praktycznego i po¬znawczego, Warszawa 1979, s. 5—7.

[2] K. Marks, Przyczynek do krytyki ekonomii politycznej. Przedmowa, w: K. M a r k s, F. E n g e 1 s, Dzieła, t. 13, Warszawa 1966, s. 9.

[3] K. M a r k s, F. Engels, Dzieła, t. 1, Warszawa 1960, s. 467.

[4] S. R a i n k o, Świadomość i historia, Warszawa 1978, s. 66. 5, Tamże, s. 67.

[5] 'J. Kuczyński, Homo creator, Wstęp do dialektyki człowieka, Warsza¬wa 1976, s. 113—115.

[6] S. Kozy r-K owalski, J. Ładosz, Dialektyka a społeczeństwo- Wstęp do materializmu historycznego, Warszawa 1972, s. 36.

[8] H. Jabłoński, Niepodległość i tradycje narodowe, Warszawa 1978, s. 6.

[9] M. Orzechowski, Rewolucja, socjalizm, tradycje, Warszawa 197& s. 76—77.

[10] L. Krzywicki, Dzieła, t. III, Warszawa 1959, s. 507—508.

Społeczność

Amerykańska gospodarka 2008